دانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321From Asceticism to Love: A New Analysis of the Tale of Shaykh San‘an with a Critical Approach to Existing Interpretationsاز زهد تا عشق؛ تحلیلی نو بر حکایت شیخ صنعان با رویکردی انتقادی به خوانشهای موجود121955210.22111/jrm.2025.51447.1267FAلیلایوسفی احرازدانشجوی دکتری، رشته حکمت هنرهای دینی ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.سید ابوالقاسمحسینی ژرفانویسنده مسئول، دانشیار، عضو هیأت علمی: مؤسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی، قم، ایرانJournal Article20250316The Tale of Sheikh San'an, placed at the beginning of Attar of Nishapur’s The Conference of the Birds (Mantiq al-Tayr), stands as one of the most celebrated masterpieces of Persian mystical literature. Rich in symbolic depth and semantic complexity, the tale has long drawn scholarly attention and has been interpreted through various lenses, including symbolic, metaphorical, conceptual, and linguistic approaches. However, its structural placement outside the Valley of Love and near the poem’s opening continues to raise important questions in mystical literary studies.<br />This study critically revisits a selection of previous interpretations, evaluating their compatibility with the overarching structure of The Conference of the Birds and with Attar’s mystical worldview. It aims to provide a fresh analysis of the tale while responding to key questions: Why has the structural role of the tale within the poem often been overlooked? Why would Attar place a love-centered narrative outside the designated Valley of Love? Can a new reading of the tale offer deeper insight into the concepts of love and spiritual transformation in Attar’s mysticism?<br />Using a library-based, descriptive-analytical, and inferential methodology, the study conducts a comparative review of existing interpretations. The findings suggest that Sheikh San'an’s love for the Christian maiden does not indicate a lapse in spiritual progress, but rather reflects divine inspiration and a manifestation of the Divine Will. This journey—from asceticism to love, and then to truth—is portrayed through symbolic elements such as the maiden, dreams, and pig herding. These signify necessary trials on the mystical path, ultimately leading to self-annihilation (fanāʾ), divine unity (tawḥīd), and spiritual transcendence. Thus, the tale emerges as a profound allegory of inner transformation and mystical ascent.حکایت شیخ صنعان یکی از برجستهترین شاهکارهای ادبیات عرفانی فارسی بهشمار میرود که در آغاز منطقالطیر عطارنیشابوری جای گرفته است. این حکایت، با استفاده از ظرفیتهای نمادین و پیچیدگیهای معنایی عمیق، از دیرباز محل تأمل پژوهشگران زیادی بوده و تاکنون با رویکردهای مختلفی نظیر تحلیلهای نمادشناختی، استعاری، مفهومی و زبانی بررسی شدهاست. با این حال، جایگاه این حکایت در ساختار کلی منظومه منطقالطیر و روایت آن در خارج از وادی عشق، همچنان از مسائل تأملبرانگیز در مطالعات عرفانی به شمار میآید. پژوهش حاضر با واکاوی انتقادی برخی خوانشهای پیشین، تلاش دارد میزان انطباق این تفسیرها را با ساختار کلان منظومه منطقالطیر و با جهانبینی عرفانی عطار نیشابوری بسنجد و با توجه به آن، تحلیلی تازه از حکایت شیخ صنعان ارائه دهد. این پژوهش کوشیده است به پرسشهایی که در نقد مطالعات پیشین شکل گرفتهاند پاسخ دهد: چرا در تحلیلهای موجود جایگاه حکایت شیخ صنعان را در ساختار کلی منطقالطیر نادیده گرفتهاند؟ چه دلایلی موجب شده تا عطار، حکایتی با مضمون اصلی عشق را خارج از وادی عشق و در ابتدای منظومه روایت کند؟ آیا می توان با بازخوانی دوباره این حکایت، برداشت تازهای از مفهوم عشق و سلوک در عرفان عطار ارائه داد؟ این پژوهش با تمرکز بر تحلیل منابع و بررسی تطبیقی تحلیلهای پیشین، به صورت کتابخانهای و با شیوه توصیفی–تحلیلی و استنتاجی انجام شده است. یافتهها نشان میدهد که عشق شیخ صنعان به دختر ترسا نه از روی غفلت و انحراف از مسیر، بلکه ناشی از الهامی ربانی و حاصل تجلّی اراده الهی برای عبور از زهد به عشق و از آن به حقیقت است. نقش دختر ترسا، رؤیاها و خوکبانی، در این فرآیند بهمثابه رموزی از تجربههای ضروری در سلوک عارفانه تفسیر میشوند. از اینرو، این حکایت را میتوان تمثیلی عمیق از آزمونی روحی دانست که به فنای نفس، توحید و تعالی منتهی میشود.https://jrm.usb.ac.ir/article_9552_fb11b4d1484bdfe09f91affe8b2921e5.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321From the Sufi authorities to Attar's seven mystical valleys
(Review and explanation of similarities and differences)از مقامات تصوف تا هفت وادی عرفانی عطّار (بررسی و تشریح مشابهت ها و تفاوت ها)2354955710.22111/jrm.2025.52393.1305FAاحمدملایینویسنده مسئول، استادیار ،گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایرانشهریارشهرکیمدرس، زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان سیستان و بلوچستان0009-0009-5928-6991علیایرانمنشدانشجوی کارشناسی ارشد آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.Journal Article20250718Sufism and mysticism, as two influential fields in Islamic culture and literature, have played a fundamental role in the refinement and refinement of the institution of the followers of the path. The main goal of this research is to explain in detail the authorities of Sufism and examine their impact on the mystical path and spiritual experiences of individuals. It examines the authorities of Sufism and its relations with the mystical valleys of Attar in order to provide a deeper understanding of their development and mutual influences. By comparative study of common terms and concepts in mysticism and Sufism, the process of evolution of these concepts throughout Islamic history is examined. Also, in this research, using analytical and interpretive methods, an attempt has been made to describe and compare the seven maqamats and wadis, and to state the differences and similarities of each of them in parallel. The results obtained indicate that the authorities of Sufism are terminological and theoretical, and Attar's mystical valleys are allegorical and literary. However, despite the difference in titles, they are not only the founders of Islamic principles and teachings, but also the concepts hidden in the mutual comparison of the two; they are essentially and conceptually the same and can explain different aspects of the experiences of ascetics and mystics and lead the seeker towards a higher status and degree. These developments have also led to a better understanding of the place of Sufism and mysticism in Islamic society and are inspiring ethical and social issues.تصوف و عرفان به عنوان دو حوزه تأثیرگذار در فرهنگ و ادبیات اسلامی، نقشی اساسی در تهذیب و پالایش نهاد رهروان طریقت داشتهاند. هدف اصلی این جُستار، تبیین جزئیات مقامات تصوف و بررسی تأثیر آنها بر سیر عرفانی و تجربیات روحانی افراد است و به بررسی مقامات تصوف و روابط آن با وادیهای عرفانی عطّار میپردازد تا درک عمیقتری از سیر تحول و تأثیرات متقابل آنها ارائه دهد. با مطالعه تطبیقی اصطلاحات و مفاهیم مشترک در عرفان و تصوف، روند تحول این مفاهیم در طول تاریخ اسلامی مورد بررسی قرار میگیرد. همچنین، در این پژوهش با روش تحلیلی و تفسیری، تلاش شده تا تشریح و مقایسهای تطبیقی میان مقامات و وادیهای هفتگانه انجام شود و تفاوتها و شباهتهای هر یک از آنها؛ به موازات هم بیان گردد. نتایج بهدست آمده حاکی از آن است که مقامات تصوف اصطلاحی و نظری است و وادی-های عرفانی عطار تمثیلی و ادبی ست ولی علیرغم تفاوت در عناوین، نه تنها پایهگذار اصول و تعالیم اسلامیاند، بلکه مفاهیم پنهان شده در مقایسه متقابل آن دو؛ ازنظر ذاتی و مفهومی با هم یکیاند و میتوانند جنبههای مختلف تجربیات زاهدان و عارفان را تبیین کرده و سالک را بهسوی مقام و درجۀ بالاتر سوق دهند. همچنین این تحولات به درک بهتر از جایگاه تصوف و عرفان در جامعه اسلامی منجر شده و الهامبخش مسائل اخلاقی و اجتماعی است.https://jrm.usb.ac.ir/article_9557_ecf9258f5018222cbf1a7fdff87d0c02.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321The Social Cohesion in the Thoughts of Confucius and Peter Bergerانسجام اجتماعی در اندیشه کنفوسیوس و پیتر برگر5585955610.22111/jrm.2025.52201.1294FAقربانعلمینویسنده مسئول، استاد، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایرانعلیبابائی منصور کندیکارشناسی ارشد ، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایرانJournal Article20250529This research examines and analyzes the concept of social unity and cohesion in the thoughts of Confucius and Peter Berger. The primary aim of the study is to understand and compare the views of these two thinkers on how social cohesion is created and maintained in different societies. Confucius, the prominent Chinese philosopher, emphasizes the importance of ethical and cultural principles, the role of the family, customs, and respect for elders as key elements in strengthening social unity. He believes that the internal harmony of individuals with moral and cultural values is a significant factor in enhancing social solidarity and forming a cohesive society. In contrast, Peter Berger, a contemporary sociologist, adopts a sociological and religious approach, focusing on the role of social and religious institutions in social cohesion. According to his perspective, these institutions play a crucial role in reinforcing social unity by providing shared values and norms. Berger argues that social cohesion is achieved not only through cultural agreements but also through social and institutional mechanisms. This study explores the views of Confucius and Berger, elucidating the points of convergence and divergence in their thoughts. The theoretical foundations of both thinkers are first reviewed, followed by a comparison of their views on social unity and cohesion. The findings suggest that despite the cultural and historical differences between Confucius and Berger, both emphasize the importance of shared human principles and the role of social institutions in fostering and preserving social cohesion. This indicates that achieving social unity is a concept beyond the limitations of time and place. Ultimately, the research concludes that integrating the views of Confucius and Berger can provide new solutions for addressing contemporary social challenges and contribute to strengthening unity and cohesion in various societies.این پژوهش به بررسی و تحلیل مفهوم وحدت و انسجام اجتماعی در اندیشه کنفوسیوس و پیتر برگر میپردازد. هدف اصلی تحقیق، شناخت و مقایسه دیدگاههای این دو اندیشمند درباره چگونگی ایجاد و حفظ انسجام اجتماعی در جوامع مختلف است. کنفوسیوس، فیلسوف برجسته چینی، با تأکید بر اصول اخلاقی و فرهنگی، نقش خانواده، آداب و رسوم، و احترام به بزرگان را از عناصر کلیدی در تقویت وحدت اجتماعی میداند. او معتقد است که هماهنگی درونی افراد با ارزشهای اخلاقی و فرهنگی، عاملی مؤثر در افزایش همبستگی اجتماعی و شکلگیری جامعهای منسجم است. درمقابل، پیتر برگر، جامعهشناس معاصر، با رویکرد جامعهشناختی و مذهبی، به نقش نهادهای اجتماعی و دینی در انسجام اجتماعی میپردازد. از دیدگاه او، این نهادها از طریق ارائه ارزشها و هنجارهای مشترک، در تقویت وحدت اجتماعی نقش بسزایی ایفا میکنند. برگر بر این باور است که انسجام اجتماعی نهتنها از طریق توافقهای فرهنگی، بلکه از طریق سازوکارهای اجتماعی و نهادی نیز تحقق مییابد. این پژوهش با بررسی دیدگاههای کنفوسیوس و برگر، نقاط اشتراک و تفاوت در اندیشههای آنان را تبیین میکند. ابتدا مبانی نظری این دو متفکر مورد بررسی قرار گرفته و سپس دیدگاههایشان در زمینه انسجام اجتماعی مقایسه میشود. یافتههای پژوهش نشان میدهد که علیرغم تفاوتهای فرهنگی و تاریخی میان کنفوسیوس و برگر، هر دو بر اهمیت اصول مشترک انسانی و نقش نهادهای اجتماعی در ایجاد و حفظ انسجام اجتماعی تأکید دارند. این امر بیانگر آن است که دستیابی به همبستگی اجتماعی، مفهومی فراتر از محدودیتهای زمان و مکان است. در نهایت، پژوهش حاضر نتیجه میگیرد که تلفیق دیدگاههای کنفوسیوس و برگر میتواند راهکارهای جدیدی برای مواجهه با چالشهای اجتماعی معاصر ارائه دهد و به تقویت وحدت و انسجام در جوامع مختلف منجر شود.https://jrm.usb.ac.ir/article_9556_de59d51263919a4f2eb99aeb087e2eb6.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321Innovative Understandings of Sufi Terminology by Ayn al-Qudat Hamadhaniبرداشت ها و تعبیرات بدیع عین القضات همدانی از اصطلاحات عرفانی87113955810.22111/jrm.2025.52688.1306FAنیلوفربهرام زادهکارشناسارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد. مشهد. ایرانسلمانساکتنویسنده مسئول، دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی،دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانJournal Article20250721Ayn al-Quḍāt Hamadānī, a tradition-breaking and norm-challenging mystic of the 5th and 6th centuries AH, enriched Islamic mysticism and Sufism with his innovative and fresh ideas. The characteristic of breaking tradition in ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī is evident in all aspects of his life, including his approach to mystical terminology. To the extent that a comparison between the mystical terms used in his works and the heritage preserved in classical books of mysticism and Sufism reveals that ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī sometimes disrupted the prevailing order and the usual semantic trajectory of mystical concepts. He offered new and original interpretations of terminology. The findings of the present article clearly show that some of his unique and fresh interpretations of mystical terms such as "īmān" (faith), "bāzār-i khawāṣ", "zunnār", "Majmaʿ al-Baḥrayn "(The Confluence of the Tow Seas), and most instances of "ḥijāb"(veil) and "namaz"(prayer) were entirely constructed and developed by ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī himself. These do not appear in the writings of earlier mystics and Sufis. Furthermore, certain other terms such as "ẓulm", "faqr "(poverty), and "kufr"(unbelief) were influenced by brief statements from earlier Sufis and mystics. ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī expanded these concepts and addressed them extensively and in great detail throughout his own works.عین القضات همدانی، عارف سنّت شکن و عادت ستیز سدۀ پنجم و ششم هجری است که با اندیشه ها و افکار بدیع و تازۀ خود به عرفان و تصوّف اسلامی غنای بیشتری افزوده است. ویژگی سنّت شکنیِ عین القضات همدانی در تمام جوانب زندگی او از جمله مواجهه با اصطلاحات عرفانی به چشم می خورد، به طوری که مقایسۀ اصطلاحات عرفانیِ به کاررفته در آثار او با میراثِ به جا مانده از کتاب های عرفان و تصوّف، نشان می دهد که عین القضات همدانی گاه با برهم زدن نظام رایج و سیر معمول مفاهیم اصطلاحات عرفانی، برداشت های تازه و جدیدی از اصطلاحات ارائه کرده است. نتایج مقالۀ حاضر نشان می دهد که برخی از تأویلات بدیع و تازۀ او از اصطلاحات عرفانی مانند «ایمان»، «بازار خواص»، «زنّار»، «مجمع البحرین» و بیشتر مصادیقِ «حجاب» و «نماز» به تمامی ساخته و پرداختۀ عین القضات همدانی است و در آثار عارفان و صوفیان پیش از او دیده نمی شود. همچنین برخی دیگر از اصطلاحات مانند «ظلم»، «فقر» و «کفر» متاثر از سخنی کوتاه از صوفیان و عارفانِ پیش از وی است که عین القضات همدانی آن مفهوم را در آثار خود توسّع بخشیده و به طور گسترده و مفصل مطرح کرده است.https://jrm.usb.ac.ir/article_9558_bedd696f739b1b314f25ace66182dfb8.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321Examining the views and activities of Phule and Ramabai regarding the improvement of women's status in Indiaبررسی دیدگاهها و فعالیتهای فوله و رامابای در خصوص بهبود وضعیت زنان در هند115141955910.22111/jrm.2025.49722.1230FAهاجرهسیداحمدینویسندۀ مسئول، دانشآموختۀ مقطع کارشناسی ارشد، رشتۀ ادیان و عرفان، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.0009-0009-8705-1313حجت اللهجوانیدانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایرانJournal Article20240917Abstract<br />Objective: The 18th and 19th centuries for India were the era of the rise of reformers and their movements in line with the reforms of the social and cultural structure. Some of these reformers focused their efforts on improving the condition of Indian women. Jyotirao Govindrao Phule and Pandita Ramabai were two of this people who dedicated themselves to challenging social norms and defending women's rights. This article examines the views and activities of these two reformers and studies the changes that their attitudes and actions brought about in order to improve the status and empower women. <br />Methods: This research is a descriptive-analytical method and by collecting reliable and documented library sources, it goes to the historical research in this subject area.<br />Purpose: The purpose of this study is to analyze the writings, campaigns, movements and social activities of these two reformers and it deals with the problems and difficulties of implementing social reforms in the conditions of that time in India. <br />Conclusions: This article shows how the struggle of Phule and Ramabai ultimately led to the establishment of gender equality in India and the followers of their school of thought learned and continued the path of change and contribution to Indian culture from them.چکیدۀ فارسی مقاله: بررسی دیدگاهها و فعالیتهای فوله و رامابای در خصوص بهبود وضعیت زنان در هند<br />چکیده موضوع: قرن هجدهم و نوزدهم برای هند، دوران ظهور اصلاحگران و جنبشهای آنان در راستای اصلاحات ساختار اجتماعی و فرهنگی بود. برخی از این اصلاحگران تأکید و تلاش خود را بر بهبود وضعیت زنان هند متمرکز داشتند. جیوتیرائو گوویندرائو فوله و پاندیتا رامابای دو تن از این افراد بودند که خود را وقف به چالش کشیدن هنجارهای اجتماعی و دفاع از حقوق زنان کردند. این مقاله به بررسی دیدگاهها و فعالیتهای این دو اصلاحطلب میپردازد و تغییراتی که نگرش و اقدامات آنها در راستای بهبود وضعیت و توانمندسازی زنان، ایجاد کرد را مورد مطالعه قرار میدهد. <br />روش تحقیق: این پژوهش با شیوۀ توصیفی – تحلیلی و با گردآوری منابع کتابخانهای معتبر و مستند به سراغ کندوکاو تاریخی در این حوزۀ موضوعی میرود. <br />هدف تحقیق: هدفِ این کاوش، تجزیهوتحلیل نوشتهها، پویشها، جنبشها و فعالیتهای اجتماعی این دو اصلاحگر است و به مشکلات و سختیهای اعمال اصلاحات اجتماعی در شرایط آن زمان هند میپردازد. <br />نتیجه تحقیق: این پژوهش نشان میدهد در نهایت چگونه مبارزۀ فوله و رامابای به بسترسازی برابری جنسیتی در هند انجامید و پیروان مکتب فکریشان، مسیر تغییر و کمک به فرهنگ هند را از آنان آموخته و ادامه دادند.https://jrm.usb.ac.ir/article_9559_21df7b8657b7b057b8bf899f1a2c2082.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321"A intellectual Explanation of Causality in Islamic Mysticism with Emphasis on Manifestation and Esoteric Matrimony of Names, and Its comparison with the Two Systems of Particular Gradation and Peripatetic Philosophy"تبیینی از علیت در عرفان نظری با تکیه بر ظهور و نکاح اسمائی و تطبیق آن با دودستگاه تشکیک خاصی و مشائی143169955410.22111/jrm.2025.50770.1242FAحمیدرضابیاتدانشجوی دکتری، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم ، قم، ایرانمهدیمنفردنویسنده مسئول، دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم ، قم، ایران.Journal Article20250112Causality, as a fundamental issue. Comparative studies have been conducted on different aspects of causality made between different schools. The framework of Islamic theoretical mysticism, as an intellectual system, presents a unique perspective on the realization of perceived realities, which, at its core and in its most encompassing form, is grounded in *essential love* (*hubb dhati*). This study, by adopting the general definition of causality as “any form of involvement in the realization of a reality,” seeks to provide, through analytical method, an explanation of causality within the mystical system. This explanation leverages the dual concepts of manifestation (*zuhur*) and * Esoteric Matrimony of Names (*Nikah-e-Asma’i*), both rooted in *essential love*. Subsequently, a novel interpretation of this issue is offered within the framework of particular gradation (*tashkik khassi*), based on the principles of the primacy of existence (*asalat al-wujud*), the hierarchical nature of existence, and substantial motion (*harakat jawhari*). This interpretation is designed to exhibit the closest possible alignment with the mystical account of causality. Thereafter, a new representation of issue is presented within the Peripatetic system, reinterpreting the four causes (*'ilal arba'ah*) through conceptual chains which has the greatest affinity in this matter with the mystical system. The aim of these interpretations in the two aforementioned philosophical systems, in addition to compare them with the mystical framework, is to demonstrate the ontological inclusiveness of the mystical system over these philosophical approaches in a specific issue. It is argued that the perspectives of these two philosophical systems can be seen as particular instances of the mystical worldview. This endeavor contributes to proposing a broader theory suggesting the ontological inclusiveness of the mystical system over other sciences or intellectual traditions. This inclusiveness itself is grounded in the ontological encompassment of the subject matter of mysticism over the subjects of other disciplinesعلیت از مناظرگوناگون و در معانی عام و خاص خود بهعنوان یک مسئله بنیادین، در بسیاری از مکاتب فلسفی یا عقلی مطرح است. تاکنون نیز تطبیقهایی میان مکاتب مختلف در این مسئله و وجوه مختلف آن انجامگرفتهاست. نظام هستیشناختی عرفان نظری نیز بهعنوان یک مکتب فکری، درخصوص نحوه تحققِ مدرَکات، طرحی دارد که در بنیان خود و در فراگیرترین شکلش، مبتنی بر «حبذاتی» است. دراین نوشتار با مبنا قرادادن معنای عام علیت که عبارت است از مطلق مدخلیت در مطلق تحقق یک حقیقت، سعی گردید که بهروش تحلیلی و توصیفی، تبیینی از علیت در نظام عرفانی با بهره از دو حقیقت ظهور و نکاح اسمائی که متأثر از آن حب ذاتی هستند ارائهشود. سپس تبینی نو از این مسئله در دستگاه تشکیک خاصی براساس اصالت وجود و ذومراتب بودن آن و همچنین حرکت جوهری ارائهشد، که دارای حداکثر قرابت با تبیین عرفانی مسئله باشد. پسازآن نیز با ارائه تصویری جدید از این مسئله در نظام مشائی، در قالب تبیینی تازه از علل اربعه براساس سلسلههای مفهومی و تناظر تأثر ذهن از خارج با معنای ظهور و نیز ترکیب مفاهیم در ذهن با معنای نکاح اسمائی در عرفان، تلاشگردید که قرابتی در این مسئله بین این دستگاه فلسفی و نظام عرفانی حاصل شود. مراد از تبیینهای مذکور در دو دستگاه فلسفی مورداشاره، علاهبر تطبیق بین این دو دستگاه فکری با نظام عرفانی، نشان دادن شمول هستی شناختی نظام عرفانی بر دو دستگاه دیگر در یک مسئله خاص مانند علیت است، بدینصورت که درجریان تبیینهای مذکور نشان داده-میشود که دیدگاه دودستگا فلسفی موردنظر دراین مسئله میتوانند حالات خاصی از دیدگاه نظام عرفانی باشند. این تلاش درجهت طرح نظریه عامتری است مبنی بر شمول هستیشناختی نظام عرفانی بر علوم یا مکاتب فکری دیگر که خودِ این شمول مبتنی است بر احاطه هستیشناختی موضوع این علم بر موضوعات علوم دیگرhttps://jrm.usb.ac.ir/article_9554_84c7be39a66259b0248adc1b7427af77.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321Mystical Analysis of Hayaman in Ghorb-e-Navafel and Ghorb-e-Faraez from the Perspective of Ibn Arabiتحلیل عرفانی هیمان در قرب النوافل و قرب الفرائض از دیدگاه ابن عربی171193955310.22111/jrm.2025.49454.1223FAسیدمهدیموسویدانشجوی دکتری، گروه فلسفه-ادیان و عرفان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.عبدالرضامظاهرینویسنده مسئول، استاد، گروه فلسفه-ادیان و عرفان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایرانبخشعلیقنبریدانشیار ، گروه فلسفه-ادیان و عرفان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایرانJournal Article20240819According to the sacred hadith, "I was a hidden treasure," the inherent love of God has been the cause of creation, and awareness of God's attributes of beauty and perfection gave rise to love. The first person to become aware of the divine attributes was Ibrahim (PBUH). Therefore, the divine essence manifested itself in the forms of existence, such as the moon, stars, and sun, and this caused him to experience awe and wonder. He received and reflected that light of the essence in the directions of manifestations, thus he became engaged in comparison and, through his awe and wonder, he was adorned with divine ethics and the identity of the divine essence, earning him the title of "Khalilullah" (Friend of God). According to Ibn Arabi, Hayaman is love and affection being the basis of conduct and the love of the seeker becomes Hobb-e-Navafel and/or Hobb-e-Faraez. All prophets are subject to Muhammadieh truth and in the manifestation of this divine name. Ghorb-e-Navafel is the result of voluntary servitude and the status of the creature attributed to the attributes of God. Ghorb-e-Faraez is the result of needy servitude and the status of God attributed to the attributes of the creature. We express the story of Ibrahim(PBUH), the ontology of love, Hayaman and its relationship with Ghorb-e-Navafel and Ghorb-e-Faraez in a descriptive-analytical manner with reference to library sources and filing. This kind of loving look can bring peace to human beings, and by looking positively at the mystics’ views, the society can make more use of the mystics’ works.بنا بر حدیث قدسی«کُنت کنزاً مخفیاً» حب ذاتی خداوند، عامل آفرینش شده است و آگاهی از صفات جمال و کمال خداوند، عشق را بوجود آورد، و اولین کسی که به صفات ذاتیهالهی آگاه شد، ابراهیم(ع) بود. لذا ذاتالهی در شکل مظاهر هستی چون ماه و ستاره و خورشید بر او تجلی نمود و او را دچار مهیّم و هیمان کرد. زیرا آن نور ذات را در جهات تعیّنات دریافت و نشان داد، لذا در تشبیه قرار گرفت و با مهیّم شدن و هیمان مُتخلق به اخلاق الهی و هویت ذاتیهالهی گشت و خلیلالله نامیده شد. از دیدگاه ابنعربی این هیمان، عشق و محبت است که اساس سلوک واقع میشود و با توجه به بازتاب آن، محبت سالک به حبالنوافل و یا حبالفرائض تبدیل میشود. همه انبیاء در مقام و منزلت تابع حقیقت محمدیه و از تجلیات این اسم اعظم الهىاند. قربالنوافل نتیجه بندگی اختیاری و مقام اتصاف مخلوق به صفات حق است. قربالفرائض نتیجه بندگی حاجتمند و اضطراری و در نتیجه، مقام اتصاف حق به صفات مخلوق است. لذا به بیان داستان ابراهیم(ع)، هستیشناسی عشق، هیمان و ارتباط با قربالنوافل و قربالفرائض به روش توصیفیتحلیلی با رجوع به منابع کتابخانهای میپردازیم. این نوع نگاه محبتآمیز به انسانهای دیگر میتواند صلح و آرامش را برای بشر به ارمغان بیاورد و با نگاه مثبت به دیدگاه عارفان، شرایطی فراهم گردد که جامعه از آثار عرفا استفاده بیشتری نماید.https://jrm.usb.ac.ir/article_9553_7e4b7a65f1c448d4f681850ccbe02e93.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321Analysis and Evaluation of Sheikh Hurr Ameli's Critical Approach in Confronting Some Sufi Customs and Traditionsتحلیل و ارزیابی رویکرد انتقادی شیخ حرّ عاملی در مواجهه با برخی آداب و رسوم صوفیه195229955110.22111/jrm.2025.50759.1244FAسمیهرضائی زاده زنگی آبادیدانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایرانسید امیرجهادی حسینینویسنده مسئول، دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.حمیدرضاخوارزمیدانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایرانJournal Article20250113The positions of jurists and scholars regarding mysticism and Sufism have led to the creation of numerous valuable works, such as the treatise 'Al-Ithna Ashariyyah fi al-Radd ala al-Sufiyyah' (The Twelver Treatise in Refutation of Sufism). Sheikh Hurr al-Amili (d. 1104 AH), a distinguished jurist and scholar of the Safavid era, critically examines the customs and traditions of Sufis in this book, refuting them with evidence. Some of these, such as seclusion (chilla-nishini), earning a livelihood, music, and dhikr (remembrance of God), are discussed in this article, and their significance to mystics and Sufis is highlighted. In this descriptive-analytical article, we aim to answer the question: what reasons does Sheikh Hurr al-Amili provide to refute and deny Sufism and the issues it raises, and which practices and customs of mystics and Sufis have led to the refutation or denial by some jurists? We conclude that the author's view on concepts favored by mystics, such as seclusion and earning a livelihood, seems somewhat exaggerated. Additionally, some mystics and Sufis have considered seclusion a way to be alone with God and isolate oneself from sin, have worked to earn a livelihood, have prioritized detachment from the world, and have considered the remembrance of God a path to achieving peace.موضعگیری فقها و علما در مورد عرفان و تصوف موجب خلق آثار ارزشمند فراوانی چون رسالۀ الاثنی عشریه فی الرد علی الصوفیه شده است. شیخ حرّ عاملی ( 1104ق) فقیه وعالم عظیمالشأن دورۀ صفویه در این کتاب از دید انتقادی که متأثر از رویکرد فقهی ایشان است به آداب و مستحسنات صوفیه نگریسته و با آوردن دلایلی آنها را رد کردهاست. برخی از آنها چون چلهنشینی، کسب روزی با تکیه به توکّل و عدم اشتغال، غنا و ذکر در این مقاله بررسی شده و به اهمیت آنها نزد عرفا و متصوفه اشارهشدهاست. ما در این مقاله که به روش توصیفی- تحلیلی نگاشته شده، در صددیم تا به این سؤال پاسخ دهیم که شیخ حرّ عاملی چه دلایلی در ردّ و انکار تصوف و مباحث مطروحه آورده است و اعمال و آداب عرفا و متصوفه که ردّ یا انکار برخی فقها را در پی داشته کدامند؟ و به این نتیجه میرسیم که نظر نویسندۀ کتاب دربارۀ مفاهیم مورد اقبالِ عرفا چون چلهنشینی و کسب روزی نسبتاً افراطی مینماید؛ به گونهای که رویکرد شیخ عاملی در این باب جنبۀ سلبی به خود گرفته است. حال آنکه در بسیاری از مکاتب و طریقتهای معتدلانه، عرفا و متصوفه چلهنشینی را راهی برای خلوت با خدا و عزلت از گناه دانسته، برای کسب روزی تلاش کردهاند و دل نبستن به دنیا را سرلوحه خود قرار داده و ذکر خدواند را راهی برای رسیدن آرامش دانستهاند.https://jrm.usb.ac.ir/article_9551_bcea6818f59e95d0da99d4294ab474d6.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321The geographical territory of Manichaeism in the world; from antiquity to the Middle Agesقلمرو جغرافیای مانویت در جهان؛ از باستان تا قرون وسطی231258955510.22111/jrm.2025.51020.1262FAاسماعیلسپهوندنویسنده مسئول، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام، مدرس دانشگاه فرهنگیان لرستان، خرمآباد، ایران.علی محمدمختاریاستادیار، دانشگاه فرهنگیان لرستان، خرم آباد، ایرانJournal Article20250304With the emergence and spread of a religion and cult by a prophet and then the movement of missionaries and followers of that religion to the four sides of its original location, its geography expands and covers a specified territory, and over time, the followers of that religion leave traces in different lands. Among the religions that had a wide geography is the Manichaean religion of the prophet of ancient Iran. This religion and its prophet are one of the wonders of the ancient world, whose thinking was very universal and had special characteristics. The founder of the Manichaean religion arose in the land of Babylon from a family of Parthian origin. Then it covered Mesopotamia and the land of Iran, as well as in the east in India and Central Asia and even to China, and in the west in Asia Minor and North Africa and Spain and Italy to France and Germany and in general the East and West of the world due to the persecutions of the kings of Iran and the emperors of Rome and the Arab caliphs. This research, which is written in a descriptive-analytical manner, aims to show the geographical area of influence and expansion of Manichaeism in the ancient world, and its importance and necessity is to reveal the power of movement of an Iranian religion in the West and East of the ancient world.با ظهور و انتشار یک دین و آیین توسط یک پیامبر و بعد از آن حرکت مبلغان و پیروان آن دین به چهار طرف محل نخست خود، جغرافیای آن گسترش پیدا میکند و قلمرو مشخص شده ای را در بر می گیرد و در طول زمان پیروان آن دین آثاری در سرزمین های مختلف بر جای می گذارند. از جمله ادیان که دارای جغرافیای وسیعی بود، آیین مانی پیامبر ایران باستان است. این دین و پیامبر آن یکی از شگفتی های جهان باستان است که تفکر او بسیار جهان شمول و دارای ویژگی های خاصی بود. مؤسس آیین مانویت در سرزمین بابل از خانواده ای دارای نژاد پارت برخاست. سپس بین النهرین و سرزمین ایران و همچنین در شرق در هند و آسیای مرکزی و حتی تا چین و در غرب در آسیای صغیر و شمال افریقا و اسپانیا و ایتالیا تا فرانسه و آلمان و به طور کلی شرق و غرب جهان را بهخاطر آزار و اذیت های پادشاهان ایران و امپراتوران روم و خلفای عرب در بر گرفت. این تحقیق که به شیوه توصیفی_تحلیلی نگاشته شده است هدف از آن نشان دادن پهنه جغرافیایی نفوذ و گسترش آیین مانویت در جهان قدیم است و اهمیت و ضرورت آن آشکار شاختن قدرت حرکت یک دین ایرانی در غرب و شرق دنیای باستان میباشد.https://jrm.usb.ac.ir/article_9555_88a0104b23ac7f58ba0ad850c6a63da7.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321Femininity in the Battle of Light and Darkness: Representation of Feminine Components in Manichean Cosmologyزنانگی در نبرد نور و تاریکی: بازنمایی مؤلفههای مونث در کیهانشناسی مانوی259275955010.22111/jrm.2025.50581.1248FAسمیهخلیلینویسنده مسئول، مربی، مربی، گروه ادیان غیرابراهیمی، ادیان ایرانی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم،قم، ایرانJournal Article20250117Manichaean cosmology is founded on the dualism of light and darkness, in which feminine components play diverse and sometimes contradictory roles. This study aims to examine the status of femininity within this system and to explore how female figures in Manichaean mythology represent the concepts of good and evil. The central question is whether femininity in Manichaeism is solely a salvific and divine force or if it assumes contradictory roles in relation to good and evil. To address this question, the study analyzes Manichaean texts and examines the role of female figures within the cosmological framework of the tradition, using a dualistic symbolism approach. The findings indicate that figures such as the "Mother of Life" and the "Maiden of Light" embody forces of light and liberation, whereas "Āz" and other negative female figures are associated with darkness, lust, and corruption. The Mother of Life appears as a nurturing and protective force who also plays a warrior-like role in the cosmic battle. In contrast, the Maiden of Light employs her beauty and allure to deceive the forces of darkness and facilitate the liberation of imprisoned light. On the other hand, Āz is depicted as the embodiment of greed, lust, and deviation, a force that causes the entrapment of light within the material world. The comparison of these figures demonstrates that femininity in Manichaeism is neither purely benevolent nor entirely malevolent; rather, it is a dynamic and paradoxical force that plays a crucial role in the Manichaean worldview. This duality underscores the complexity of the feminine principle in Manichaean thought and its significance in shaping cosmic concepts.کیهانشناسی مانوی بر دوگانهگرایی نور و تاریکی استوار است، که در آن، مؤلفههای زنانه نقشهای متفاوت و گاه متضادی ایفا میکنند. این پژوهش تلاش دارد تا جایگاه زنانگی را در این نظام بررسی کند و نشان دهد که چگونه شخصیتهای زنانه در اسطورههای مانوی، مفاهیم خیر و شر را بازنمایی میکنند. پرسش اصلی این است که آیا زنانگی در مانویت صرفاً نیرویی نجاتبخش و الهی است، یا آنکه نقشهای متضادی در ارتباط با خیر و شر بر عهده دارد. برای پاسخ به این پرسش، پژوهش حاضر با بررسی متون مانوی و تحلیل نظام نمادشناسی این آیین، نقش شخصیتهای زنانه را در ساختار کیهانشناختی آن بررسی کرده است. یافتهها نشان میدهد که شخصیتهایی مانند «مادر زندگی» و «دوشیزه روشنی» مظهر نور و رهاییاند، درحالیکه «دیو آز» و دیگر چهرههای منفی زنانه به تاریکی، شهوت و انحراف پیوند خوردهاند. مادر زندگی بهعنوان نیرویی پرورشدهنده و محافظ ظاهر میشود که در عین حال، نقشی جنگجویانه در نبرد کیهانی ایفا میکند. در مقابل، دوشیزه روشنی با استفاده از زیبایی و جذابیت خود، نیروهای تاریکی را فریب داده و به آزادسازی نور کمک میکند. از سوی دیگر، دیو آز بهعنوان نماد طمع، شهوت و انحراف، نیرویی است که موجب اسارت نور در جهان مادی میشود. مقایسهی این شخصیتها نشان میدهد که زنانگی در مانویت نه صرفاً نیرویی خیر یا شر، بلکه عاملی پویا و متضاد است که نقش کلیدی در ساختار جهانبینی مانوی دارد. این دوگانگی نشاندهندهی پیچیدگی جایگاه زنانگی در این دین و تأثیر آن در تبیین مفاهیم کیهانی است.<br />کلیدواژه: مانویت، کیهان شناسی، نور، تاریکی، مادر زندگی، دوشیزه روشنی، دیو آزhttps://jrm.usb.ac.ir/article_9550_04c491aa7a8e36882c122175c2cc83ca.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321Unique negation of the role of religion in the decline of the Naqshbandiyya Tariqat during the Safavid era of Iranنفی یکتایی نقش مذهب در زوال طریقت نقشبندیه در دوره صفویه ایران277300920310.22111/jrm.2025.49277.1219FAاحسانجندقینویسنده مسئول، استادیار، گروه تصوف و عرفان اسلامی، دانشکده عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.Journal Article20240805Ab str act<br />In addition to the religious differences between the Shia Safavids and the Sunni Naqshbandis, the political activism of the sheikhs of this tariqa in the pre-Safavi era and at the same time as the beginning of the Safavid rule was effective in the decline of the Naqshbandi tariqat in Iran. Historical recognition shows that the sheikhs of Naqshbandi had political actions; If they opposed the Safavids in their political role or had relations with the rival governments of the Safavids (Ottoman and Uzbek), they faced restrictions during the beginning of Safavid regime that either led to their murder or forced them to leave Iran. In this case, we should mention people like Seyyed Ali Kurdi, Ibrahim Shabestri and some affiliates of this tariqat. But on the other hand, those sheikhs who had no opposition to Safavid, at least until the early years after Sufi came to power, were still in Iran despite being of the Sunni religion. The present research, with the descriptive-analytical method and library study method, provides documentation that political factors played a major role in how the Safavids dealt with the sheikhs of the Naqshbandi sect.<br />Keyword: Naqshbandiyya, Safavieh, Religion, The decline of Naqshbandiyya in Iranچکیده<br />درکنار اختلاف مذهبی صفویه شیعی و نقشبندیان سنی، کنشگری سیاسی مشایخ این طریقت در دوره پیشاصفوی و همزمان با آغاز حکومت صفویه در زوال طریقت نقشبندیه ایران موثر بودهاست. بازشناسی این دوره تاریخی نشان میدهد؛ مشایخ نقشبندیه ضمن اینکه کنش سیاسی داشتهاند، آندسته از مشایخ که در نقش و کنش سیاسی خود به مخالفت با صفویه پرداختهاند یا با حکومتهای رقیب صفویه (عثمانی و ازبک) ارتباط داشتهاند، در دوران پیشاصفوی و آغاز حکومت صفویه دچار محدودیتهای شدند که یا به قتل آنها منجر شده یا مجبور به خروج از ایران و زوال طریقت در ایران شدهاست. در این دسته باید از کسانی چون سیدعلی کردی، ابراهیم شبستری و برخی وابستگان این طریقت نام برد. ولی در مقابل آندسته از مشایخ که مخالفت سیاسی با صفویه نداشتهاند، حداقل تا سالها آغازین پس از رویکار آمدن صوفیه، علیرغم سنی مذهب بودن، همچنان در ایران حضور داشتند که در این مورد نیز میتوان از عبدالوهاب همدانی و صنعالله کوزهکنانی نام برد. پژوهش پیشرو با روش توصیفی ـ تحلیلی و شیوه مطالعه کتابخانهای، مستنداتی را ارایه میکند مبنی براینکه در چگونگی برخورد صفویه با مشایخ طریقت نقشبندیه در ایران قرن دهم هجری، عوامل سیاسی و کنشهای سیاسی ایشان با جریان صفویه دارای نقش اساسی است.<br />کلیدواژهها: نقشبندیه، صفویه، اختلاف مذهبی، زوال نقشبندیه در ایرانhttps://jrm.usb.ac.ir/article_9203_914b9cf27028b658affebb250326fdd9.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستانمطالعات ادیان و عرفان تطبیقی2676-519510120260321Analysis of the concept of "virtue of courage" in Rumi's Works from Martin Seligman's Perspective«واکاوی مفهوم «فضیلت شجاعت» در آثار مولوی از منظر مارتین سلیگمن»301329956010.22111/jrm.2025.50976.1259FAمریممردانی ورپشتینویسنده مسئول، پژوهشگر پسادکتری، دانش آموخته دکترای زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.مسعودروحانیاستاد زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایرانJournal Article20250222Abstract<br />The virtue of "courage" along with five other virtues: wisdom, humanity, justice, temperance and transcendence, by Martin Elyas Piter Seligman (the father of positive psychology), for the first time in modern positive psychology as six The virtue of character was proposed to optimize the quality of human life. Positive psychology is a new movement that emphasizes increasing human happiness and success against mental disorders and abnormal behaviors. In this essay, which was conducted with an analytical-descriptive method, by examining the virtue of "courage" in the teachings of Rumi, as one of the greatest Islamic mystics, and explaining the similarities and differences between Rumi's and Martin Elyas PiterSeligman's thoughts, it was found that Rumi is also likeMartin Elyas Piter Seligman emphasizes the value of the capabilities of the virtue of courage: bravery, Persistence, integrity and vitality; But in the meantime, differences are also observed in their thought system. Including Rumi's God-centeredness and Martin Seligman's human-centeredness. By taking a step in the direction of introducing the effects and effectiveness of two categories of positive psychology and Persian mystical literature, this essay determined that Rumi's thoughts and teachings, in addition to literary and mystical capacities, also benefit from psychological capacities as well.فضیلت «شجاعت» به همراه پنج فضیلت دیگر: خردمندی، انسانیت، عدالت، اعتدال و تعالی، توسط مارتین الیاس پیتر سلیگمن (پدر علم روان شناسی مثبت گرا)، برای اولین بار در روان شناسی نوین مثبت گرا به عنوان شش فضیلت منش، برای بهینه سازی کیفیت زندگی انسان مطرح شد. روان شناسی مثبت، جنبش جدیدی است که بر افزایش شادکامی و موفقیت انسان در برابر اختلالات روانی و رفتارهای نابهنجار تأکید می کند. در این جستار که با روشی تحلیلی - توصیفی انجام شده، با بررسی فضیلت «شجاعت» مارتین سلیگمن در آموزه های مولانا، به عنوان یکی از بزرگ ترین عارفان اسلامی و تبیین همسانی ها و نکات افتراق اندیشگی مولانا و سلیگمن مشخص شد مولانا نیز همچون سلیگمن بر ارزش توانمندی های فضیلت شجاعت یعنی: دلاوری، استقامت، یکپارچگی و سرزندگی تأکید دارد؛ اما در این میان، افتراقاتی نیز در میان نظام اندیشگانی آنان مشاهده می شود؛ ازجمله خدامحور بودن مولانا و انسان محور بودن مارتین سلیگمن. این جستار با برداشتن گامی در جهت معرفی اثرگذاری ها و اثرپذیری های دو مقولة روان شناسی مثبت گرا و ادبیات عرفانی فارسی مشخص نمود اندیشه ها و آموزه های مولانا علاوه بر ظرفیت های ادبی و عرفانی، از ظرفیت های روان شناسانه نیز بهره مند است.https://jrm.usb.ac.ir/article_9560_94274df0926bcd0eaf2144da56667806.pdf