مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی

مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی

چیستیِ اهریمن و دیوان در کیشِ مهر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه ادیان/ دانشکده ادیان و عرفان/ دانشگاه تهران
2 استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب قم، ایران
3 دانشجوی دکتری ادیان ایران باستان دانشگاه ادیان و مذاهب
10.22111/jrm.2026.52287.1297
چکیده
در مهرپرستی که به دو شاخۀ شرقی (ایرانی) و رومی (میترائیسم) تقسیم می‌شود، اهریمن به عنوان سرچشمۀ اصلی نیروهای شر و دیوان به عنوان موجودات زیانکار و لشکریان اهریمن نقش محوری دارند. اگرچه این دو شاخه احتمالاً خاستگاهی مشترک دارند، اما به دلیل تفاوت در جهان‌بینی، شیوه‌های مواجهه با اهریمن و نیروهای اهریمنی در آنها کاملاً متمایز است. بر اساس پژوهش‌های نگارنده، رویکرد کیش مهری در ایران بزرگ فرهنگی بر چهار اصل اساسی استوار بوده است: نخست، باور به نبرد کیهانی میان مهر و نیروهای اهریمنی؛ دوم، آیین‌های طرد دیوان از قلمرو مقدس؛ سوم، نظام دوگانۀ خیر و شر؛ و چهارم، بازنمایی اهریمن به عنوان موجودی شکست‌خورده در متون دینی. مهریشت، به عنوان دومین یشت بلند اوستا، اصلی‌ترین منبع برای شناخت این باورهاست. در این متن، ایزد مهر به صورت جنگنده‌ای بی‌امان در برابر دیوان و نیروهای اهریمنی تصویر شده که با شیوه‌های مختلف آنان را نابود می‌کند. در مقابل، در میترائیسم رومی که در امپراتوری روم گسترش یافت، شاهد تحول عمیقی در این مفاهیم هستیم. در این نظام، میترا به مقام خدایی ارتقا می‌یابد و اهریمن به موجودی انتزاعی‌تر تبدیل می‌شود. جالب توجه این که در میترائیسم رومی، برخلاف مهرپرستی شرقی، از دیوان و اهریمن‌زادگان خبری نیست و تمرکز اصلی بر خود اهریمن است، هرچند این اهریمن با اهریمنِ مهریشت تفاوت‌های بنیادین دارد. محدودیت اصلی پژوهش در این حوزه، کمبود منابع مکتوب مستقیم دربارۀ میترائیسم رومی است. به همین دلیل، پژوهشگران ناگزیرند به داده‌های باستان‌شناختی مانند نقش‌برجسته‌ها، نقاشی‌ها و معابد میترایی، و نیز گزارش‌های پراکندۀ مورخان باستان تکیه کنند. این در حالی است که برای مهرپرستی شرقی، منابع اوستایی و متون پهلوی اطلاعات ارزشمندی ارائه می‌دهند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Ahriman-Deus: The Nature of Ahriman and Daevas in the Mithraic Cult

نویسندگان English

Mustafa Farhoudi 2
Marzieh Soleimani 3
2 Assistant Professor, Department of Religions and Mysticism, Qom University of Religions and Sects, Iran
3 university of religion and denomination
چکیده English

The Mithraic tradition, divided into Eastern and Roman branches (Mithraism), shares with other Iranian religions the conceptualization of Ahriman as the source of evil forces and the Daevas (demonic entities) as his malevolent cohorts. Despite potential common origins, divergent worldviews have led to distinct approaches in confronting or suppressing Ahriman and his progeny across these branches. Building upon the author’s prior hypothesis, this study argues that the Iranian approach to Ahriman and his children within the Mithraic cult—primarily practiced in Greater Iran—was structured around four central axes, which informed strategies for their subjugation. The Mihr Yašt (the second longest Yašt in the Younger Avesta) serves as the primary textual foundation for this analysis. Here, the deity Mithra emerges as a militant adversary of destructive creation, employing varied methods to eradicate these forces. In contrast, Roman Mithraism, which proliferated across Western territories and nearly attained official status, elevates Mithra to a supreme divine position, confronting a qualitatively distinct manifestation of Ahriman. Notably absent are references to Daevas or Ahriman’s offspring; the focus rests solely on Ahriman himself, who diverges markedly from his Iranian counterpart. The esoteric nature of Roman Mithraism has left no written records of its rituals or doctrines, compelling scholars to rely on archaeological evidence and fragmentary historical accounts.

کلیدواژه‌ها English

Deus Arimanius
non-Iranian enemies
Ahriman-worshipping
Mihr Yašt
Mithraism

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 تیر 1405

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 25 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 25 بهمن 1404