مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی

مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی

مشیّت الهی و مفاهیم مرتبط با آن نزد عین‌القضات و ابن‌عربی: بررسی تطبیقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران
2 استادیار گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
3 دانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
10.22111/jrm.2026.53564.1336
چکیده
«مشیّت الهی» از مفاهیم دیرپا و بنیادین فلسفی-کلامی است که بسامد حضور آن در آثار اندیشمندان عرفان اسلامی نیز مثال‌زدنی است. «عین‌القضات همدانی» و «محی‌الدین ابن‌عربی» در زمرۀ عرفای پُرآوازۀ اسلامی‌اند که دربارۀ ماهیّت، نسبت-ها و سویه‌های مشیّت الهی، اندیشه‌های همنوا و اثربخشی ارائه کرده‌اند. مقالۀ فراروی، با تکیه بر روش تحلیلی – تطبیقی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای، بر بنیاد این مسأله شکل می‌گیرد که واقعیّت و نسبت‌های «مشیّت الهی» از نظرگاه عین‌القضات و ابن‌عربی چیست. عین‌القضات ضمن تأکید بر این‌همانیِ اراده و مشیّت الهی، همچنین قایل به وحدت ذاتی مشیّت الهی با همۀ صفات الهی است. گرچه او به‌فراخور بحث بر اراده و تجربۀ شخصی سالک نیز تأکید دارد، اما ارادۀ سالک (انسان) را نهایتاً سایه‌ای از ارادۀ حق می‌داند. در نگاه او، سلوک (زیستن) صحنۀ مجاهدت سالک است، حال آنکه نفسِ مجاهدتِ انسانی، واقعیّتی مقدّر است. به‌سیاقی همنوا، از نظرگاه ابن‌عربی، مشیّت الهی سرچشمۀ لابشرطِ تمام پدیدارهاست؛ به این معنا که هر‌چه در عرصۀ هستی رخ می‌ نماید، جلوه‌ای از ارادۀ مطلق خداست که در قالب «تجلّی» و «خلق جدید» همواره سریان می‌یابد. از این‌ منظر، سلوک سالک نیز نه تنها از دایرۀ پرگارِ مشیّت الهی بیرون نیست، بلکه دقیقاً بر مدار آن می‌گردد. نتیجه تطبیق دیدگاه عین القضات و ابن عربی، حاکی از آن است که از نظر مبنایی، هر دو به وحدت حقیقتی قائل‌اند. در حقیقت، فعل واحد است، اما در دو نسبت مختلف دیده می‌شود. در ساحت حق، مشیّت الهی حاکم است؛ یعنی از حیث حقیقت وجودی، فاعل حقیقی خداوند است؛ اما در مرتبه خلق، انسان دارای اراده است، یعنی از حیث نسبت ظاهری و تعیّنات خلقی، انسان فاعل و مسؤول افعالش است. ابن‌عربی این واقعیّت را در چارچوب نظام هستی‌شناختی و تجلیات وجودی تبیین می‌کند، اما عین‌القضات آن را در بستر تجربۀ سلوک و گفتمان جبر و اختیار تحلیل می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

God's intentions and Related Concepts in the Thoughts of Ayn al-Quzat and Ibn Arabi: A Comparative Study

نویسندگان English

Paniz Najafi Nasirkandi, 1
somayeh khademi 2
Sajad Dehghanzadeh, 3
1 MA Student, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran.
2 Assistant professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, Azarbaijan Shahid Madani University.
چکیده English

"God's intentions" is one of the long-standing and fundamental philosophical-theological concepts whose frequency of presence in the works of Islamic mystic thinkers is also exemplary. "Ayn al-Qudsat al-Hamadani" and "Muhyiddin Ibn Arabi" are among the renowned Islamic mystics who have presented coherent and effective thoughts on the nature, relations, and aspects of Divine Providence. The present article, relying on the comparative method, is based on the issue of what the reality and relations of "Divine Providence" are from the perspective of Ayn al-Qudsat and Ibn Arabi. The findings show that Ayn al-Qudsat, while emphasizing the identity of the will and divine providence, also believes in the inherent unity of divine providence with all divine attributes. Although he also emphasizes the personal will and experience of the seeker, he ultimately sees the will of the seeker (human) as a shadow of the will of God. In his view, the path (life) is the scene of the seeker's struggle, while the soul of human struggle is a predetermined reality. Similarly, from Ibn Arabi's point of view, the divine will is the unconditional source of all phenomena; in the sense that everything that occurs in the realm of existence is a manifestation of God's absolute will, which is always flowing in the form of "manifestation" and "new creation."

کلیدواژه‌ها English

Intentions- Predestination
conduct
Ayn al-al-Quzat
Ibn Arabi

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 تیر 1405

  • تاریخ دریافت 23 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 16 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 02 اسفند 1404