رویکرد متصوفه خراسان به کار (مطالعه مورد زندگی و اقوال و آثار بایزید بسطامی، ابونصر سراج طوسی، ابوسعید ابوالخیر و ابوالحسن خرقانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری عرفان اسلامی و اندیشه امام خمینی دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 نویسنده مسئول، استادیار گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 استادیار گروه عرفان، واحد نیشابور، دانشگاه آزاد اسلامی، نیشابور، ایران

چکیده

چکیده

کار به معنای فرایندی از فعالیت انسانی است که با تولید محصول یا ارائه خدمت به ایجاد ثروت و رفاه برای خود یا دیگری بینجامد. بررسی متون کهنِ تصوفِ خراسان(مطالعه موردی بایزید، سرّاج، خرقانی و ابوالخیر) باروش کیفی نشان می‌دهد که: اولاً در میان آنان هم اهل کار و تأمین معیشت از راه دسترج وجود داشته‌اند و هم کسانی که به‌سبب اشتغال به ریاضات و عبادات از راه نذورات و اموال وقف زندگی می‌گذرانده‌اند. مایة ارزشمندی کار برای دسته نخست، آموزة روزی حلال و فضیلت خوردن از دسترنج بوده که به‌صورت ضمنی در این آموزه مندرج است. البته خوردن مال وقف و نذر اگر با رضایت واقف و برامده از حلال باشد، نه تنها بی اشکال است، بلکه واجد برخی فواید اجتماعی نیز می‌باشد و اینکه برخی از صوفیان برای رزق خود از فتوحات و نذورات بهره می‌برده‌اند، به معنای حرام‌خواری آنان نیست. مایة ارزشمندی شیوة سلوکی مبتنی بر ترک کار، آموزة توکل است. در توکلِ مشروط سالک کسب و توکل را در تعارض با یکدیگر نمی‌بیند، اما در توکل مطلق، هر نوع توجه به کسب، غفلت از خدا و رزاقیت او محسوب می‌شود؛ بنابراین برخی از صوفیان کسب را املاً می‌کرده و تنها به قدر قوت برای ادامه ریاضات و عبادات از نذورات و فتوحات بهره‌ می‌برده‌اند. بر این مبنا شواهد متعددی از تأمین هزینه‌های خانقاه با اخذ وام از ارباب ثروت و قدرت و حتی در مواردی دریوزگی و نیز باور به فتوحات و امدادهای غیبی برای تأمین معیشت این دسته از صوفیان مشاهده می‌شود. علاوه‌براین کار در معنای ارائة خدمت به دیگران (نه با هدف تولید ثروت و رفاه برای خود) عملی ارزشمند برای از میان بردن رعونت نفس، مبتنی بر دو آموزة اخلاص و ایثار در سالکان تلقی می‌شده‌است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Khorasan Sufi's approach to work (Study on the life, sayings and works of Bayazid Bastami, Abu Nasr Siraj Tousi, Abu Saeed Abul Khair and Abul Hasan Kharqani)

نویسندگان [English]

  • fatemeh noritazehkand 1
  • mahmood sheikh 2
  • Mohyeddin Ghanbari 3
1 PhD student, Department of Islamic Mysticism and Imam Khomeini's Thought, Faculty of Theology and Political Science, Research Sciences Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor in Department of Religions and Gnosticism¸ faculty of Theaology and Islamic Studies¸ University of Tehran
3 Assistant Professor, Department of Mysticism, Neyshabur Branch, Islamic Azad University, Neyshabur, Iran.
چکیده [English]

Work means a process of human activity that leads to the creation of wealth and prosperity for oneself or others by producing a product or providing a service. The study of the classic Sufism texts of Khorasan (case study of Bayazid, Siraj, Kharqani and Abul al-Khair) with a qualitative method shows that: firstly, among them there were people who worked and earned their livelihood by way of sacrifice and also those who were engaged in austerities and prayer lived by alms. And they live on waqf property. The valuable source of the work for the first ones is the teaching of halal food and the virtue of eating food, which is implicitly included in this teaching Was the way of earning a (licit) halal livelihood. Of course, eating endoments and vows(nadhr), if it is lawful (halal) with the consent of one who is aware of it, is not only harmless, but also has some social benefits, and the fact that some Sufis have taken advantage of endoments and vows for their sustenance does not mean that they eat unlawfully (haram).

The valuable source of conduct (solūki) style based on giving up work is the teaching of reliance (tawakkul). The virtue of reliance is the basis of the way which based on giving up the work. In partly reliance, there is no opposition between earning and trusting, but in absolut reliance, any kind of attention to earning is considered neglecting God and His sustenance. Therefore, some Sufis have dictated acquisition (kasab) and used offerings and alms only as much as possible to continue rituals and worship. On this basis, there are many evidences of financing the monastery(sufi convent) by taking loans from The rich and the powerful, and even in some cases of mendicant, as well as believing occult conquests

کلیدواژه‌ها [English]

  • sufism
  • Khorasan school
  • work
محمدبن‌منور.( 1366). اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی سعید.( مقدمه تصحیح و تعلیق محمدرضا شفیعی کدکنی). انتشارات آگاه، تهران.
پورجوادی، نصرالله.( 1377). منبعی کهن در باب ملامتیان، مجلۀ معارف، دورۀ پانزدهم، فروردین آبان.
جامی، نورالدین عبدالرحمن بن احمد.( 1358). نفحات الأنس من حضرات القدس.( تصحیح و مقدمه و پیوست مهدی توحیدی). تهران، کتابفروشی محمودی.
دشتی، علی.( 384). پردۀ پندار و در دیار صوفیان، به اهتمام مهدی ماحوزی، تهران، نشر زوار.
رضایی، مهدی، میمنه، حیدرعلی، داربوی، ریحانه.( 1393).  علل و انگیزه­های مشارکت اجتماعی صوفیان براساس متون نثر عرفانی فارسی سدۀ پنجم و ششم»، پژوهش­های ادب عرفانی، سال هشتم، بهار و تابستان ، شماره 1
زرین­کوب، عبدالحسین،.( 1376). جستجو در تصوف ایران، تهران، امیرکبیر.
سلمی نیشابوری، ابوعبدالرحمن محمد بن الحسین.( 1424ق). طبقات الصوفیه، بیروت، دارالکتب العلمیه.
سراج طوسی، ابونصر.( 1914). اللمع فی التصوف، تصحیح رینولد آلن نیکلسون، لیدن، مطبعه بریل،
غزالى، ابو حامد محمد،.( 1386). احیاء علوم الدین.( ترجمه مؤید الدین خوارزمى).( چاپ: ششم) 4جلد، نشر علمى و فرهنگى - تهران،
سلمانی، حمیدرضا.(1395 ). توضیح عبارتی از اسرارالتوحید و نگاهی به مسئلۀ ارتزاق صوفیان، نشریۀ ادب فارسی، دورۀ 6، شمارۀ 1.
شفیعی کدکنی، محمدرضا.( 1384). نوشته بر دریا از میراث عرفانی ابوالحسن خرقان.( مقدمه و تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی). نشر سخن، تهران.
شفیعی کدکنی، محمدرضا.( 1385). چشیدن طعم وقت، از میراث عرفانی بایزید بسطامی.(مقدمه و تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی).نشر سخن، تهران
شعبان زاده، مریم و میرباقری فرد، علی اصغر.(1381 ). ابوسعید خراز، نشریۀ معارف، شمارۀ 55، تهران
عروج نیا، پروانه.(1391 ). ابوالحسن خرقانی و آیین جوانمردی، نشریۀ تاریخ و تمدن اسلامی، دورۀ هشتم، شمارۀ 16
عطار نیشابوری، فریدالدین.( 1905).  تذکره الاولیاء، تصحیح رینولد آلن نیکلسون، لیدن، نشر لیدن.
عظیمی سمیه، احمدوند، عباس، گرجی، زهیر.(1396). «شیوه­های معیشت صوفیان در ایران قرون میانه 5-7»، فصلنامۀ عملی تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، سال ششم، شمارۀ اول، بهار و تابستان
درس تبریزی، محمد علی.( 1326). ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه و اللقب، نشر کتابفروشی خیام، تهران.
مینوی، مجتبی.( 1354).  احوال و اقوال شیخ ابوالحسن خرقانی به ضمیمۀ منتخب نورالعلوم.  ( منقول از نسخۀ خطی لندن). نشر کتابخانۀ طهوری، تهران.
نوری، فاطمه، شیخ، محمود، قنبری، محی­الدین.(1402). «وجوه معنوی کسب و کار در سنت ملامتیان»، مجلۀ ادیان و عرفان دانشگاه تهران، تهران.
هجویری، ابوالحسن علی.( 1375).  کشف المحجوب، تصحیح ژوکوفسکی، تهران، طهوری.