مطالعۀ مقایسه‌ای مفهوم جبر و اختیار در مانویت و عرفان اسلامی-ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

نویسنده مسئول، استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی واحد نراق، دانشگاه آزاد اسلامی، نراق، ایران

چکیده

ادبیات عرفانی پیش از اسلام در حوزة نجد ایران، ادبیاتی آمیخته به رمز و کنایه و سرشار از گفت‌و‌گو با عالم بالاست. تلاش برای شناختن حقیقت انسان و رسیدن به درک خدایی، جنبه‌ای از عرفان ایران پیش از اسلام است که افرادی چون مانی، با تأثیر‌پذیری از آیین گنوسی آن را به ادبیات ایران وارد کردند. نوشته‌های مانی و شاگردانش تا قرن‌ها در مناطق ایرانی سرزمین‌های شرق، آموخته و آموزانده‌ می‌شد. با توجه به اینکه جبر و اختیار از مسائل مهم فلسفی دربارة افعال انسان در همة ادیان و آیین‌هاست، این پژوهش برآن است تا به شیوۀ تطبیقی و با بررسی برخی نوشته‌های بجای ماندۀ مانوی، نخست به بررسی یکی از این جنبه‌های باور‌های مانویان یعنی جبر و اختیار انسان و خویش‌کاری انسان در رهایی نور و رسیدن به عالم ملکوت بپردازد و سپس با بررسی عقیدة عرفانی اسلام در موضوع جبر و اختیار، با استفاده از متون شاخص عرفانی، این دو دیدگاه را با یکدیگر مقایسه کند. طبق بررسی انجام گرفته می‌توان گفت که از دیدگاه این دو آیین، مفهوم جبر و اختیار در واقع تضادی میان دو جنبۀ مختلف از وجود بشر ایجاد نمی‌کنند، بلکه به تکمیل یکدیگر می‌انجامند. به این ترتیب، ارادۀ انسان جزئی از ارادۀ الهی در نظام عالم است و انسان از آزادی عمل برخوردار است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A comparative study of the concept of predestination and free will in Manichism and Islamic-Iranian mysticism

نویسنده [English]

  • fereshteh jafari
assistant professor of Islamic Azad University
چکیده [English]

Mystical literature before Islam in the land of Iran is a literature mixed with mystery and irony and full of dialogue with the spiritual world. The effort to know the truth of man and reach the understanding of God is an aspect of pre-Islamic Iranian mysticism that leaders like Mani, influenced by the Gnosticism, introduced it into Iranian literature. The writings of Mani and his followers were learned and taugh for centuries in the eastern lands. This research aims to investigate one of these aspects of Manichaean beliefs i.e. human predestination and free will and human duty in liberating the light and reaching the realm of the kingdom, by examining some surviving Manichaean writings, and then by examining the mystical belief of Islam on the subject of Determinism and free will, these two views will be compared by using the notable mystical texts on the subject of predestination and free will. According to the research, it can be said that from the point of view of these two creed, the concept of predestination and free will do not actually create a conflict between two different aspects of human existence, but complement each other. In this way, human will is a part of divine will in the world system and man has freedom of action.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mysticism
  • Manichaeism
  • Determinism
  • free will
  • predestination
قرآن کریم، ترجمۀ مهدی الهی قمشه­ای
نهج­البلاغه، ترجمۀ علی دشتی
دانشنامة جهان اسلام، ذیل مدخل جبر و اختیار
ابن­عربی، محی­الدین.(1386). انسان کامل، گردآورنده محمود محمودغراب، ترجمة گل باباسعیدی، تهران: جامی.
ابن­عربی، محی­الدین (1387).متن و ترجمة فصوص الحکم ، مترجم: محمدخواجوی، تهران: مولی.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق. (1381).الفهرست، ترجمة محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.
اسماعیل پور، ابوالقاسم. (1386).سروده‌های روشنی (جستاری در شعر ایران باستان و میانه و سرودهای مانوی)، تهران: اسطوره.
الیاده، میرچا. (1373).آیین گنوسی و مانوی، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل پور، تهران: فکرروز.
اُوسترین ولفسن، هری .(1368). فلسفة علم کلام، ترجمة احمد آرام، تهران: الهدی.
بهار، مهرداد، ابوالقاسم اسماعیل­پور. (1393). ادبیات مانوی. تهران: کارنامه.     
تقی زاده، حسن.(1383).مانی‌شناسی(پژوهش‌ها و ترجمه‌ها)، به کوشش ایرج افشار، تهران: توس.
جلالی، علیرضا.(1384). «ساختار گنوسی قصیدة عینیة ابن سینا»،مجلة نامة مفید، شماره 50 (از صفحة 85 تا 102)
جلالی نائینی، محمدرضا.(1384).ثنویان در عهد باستان، تهران: طهوری.
خرمشاهی، بهاء­الدین. (1367). حافظ­نامه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دشتی، مهدی. (1392). «حافظ و مقوله جبر و اختیار». متن شناسی ادب فارسی (مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان)، دوره:49 | شماره:2 (پیاپی 18)ص ص. :39-66.
دکره، فرانسوا. (1383).مانی و سنت مانوی، ترجمة دکترعباس باقری، چاپ دوم، تهران: نشر فرزان.
زرین­کوب، عبدالحسین. (1390)، تصوف ایرانی در منظرتاریخی آن، ترجمة مجدالدین کیوانی، چاپ سوم، تهران: سخن.
زرین­کوب، عبدالحسین. (1354). از کوچة رندان. تهران: کتاب­های جیبی.
عطار نیشابوری، فریدالدین. (1388)، الهی نامه، تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چاپ چهارم، تهران: سخن.
مجتبایی، فتح الله .(1389). عرفان حافظ، تهران: صدرا.
مستملی بخاری، اسماعیل بن محمد.(1363).شرح التعرف لمذهب التصوف، تصحیح محمد روشن، تهران: اساطیر.
مشکور، محمدجواد.(1350). «مسئلة جبر و اختیار در دیوان حافظ»، مقالاتی دربارة زندگی و شعر حافظ، به کوشش منصور رستگار فسایی، چاپخانة کوروش. (کنگرة جهانی سعدی و حافظ 7 تا 12 اردیبهشت 1350)
مولوی، جلال الدین محمد.(1366).مثنوی معنوی، به تصحیح رینولد الن نیکلسون، تهران: امیرکبیر.
ویدن گرن، گئو.(بی تا).مانی وتعلیمات او، ترجمة نزهت صفای اصفهانی، تهران: چاپ پرچم.
همایی، جلال‌الدین. (1369). مولوی‌نامه، تهران: هما.