نقد و بررسی ساختار تقابلی در رسالۀ «لغت موران» سهروردی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسندۀ مسؤول، استادیارگروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

2 دانشجوی دوره دکتری رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

چکیده

نظام تقابلی ـ در سطوح واژگانی و معنایی ـ در جهت آموزش با ابزار خطابه و غیر آن، همواره در ادبیات و دین کاربرد داشته‌است. بسامد چنین ساختاری در ادبیات عرفانی، تعلیمی و دینی دیده‌می‌شود. در ادبیات فارسی، عرفان یکی از بسترهای مهم کاربرد این ابزار زبانی است. در رسالۀ لغت موران شیخ شهاب‌الدین‌یحیی سهروردی، اندیشه‌های عرفانی و آن‌چه سالک در مسیر به آن نیاز دارد، با استفاده از ابزار تقابل، در بستر ادبی تمثیل (با اشخاص حیوانی و غیر آن) تبیین‌شده‌است. موران، لاک‌پشت‌ها، عندلیب، جنّ، انسان، خفّاش، آفتاب‌پرست، هدهد، بوم و طاووس مهم-ترین نقش‌آفرینان این تمثیل هستند که با استفاده از ابزار کلامی مناظره و محاوره، به طرح پرسش و تبین پاسخ آن دربارۀ موضوع نور و تاریکی می‌پردازند. در این مقاله کوشش شده با هدف ترسیم کارکرد ابزار بیانی تقابل، به روش توصیفی ـ تحلیلی ساختار و محتوای رسالۀ لغت موران بررسی گردد.، حاصل کار نشان‌می‌دهد با این‌که در ظاهر، به لحاظ ساختاری، پیوندی میان دوازده روایت طرح‌شده در رساله وجود ندارد، پیوند موضوعی و اتصال محتوایی میان این سازه‌ها برقرار است. رابطۀ بالقوگی انسان تا رسیدن به کمال، در قالب تمثیل خورشید و ماه، سوژۀ ذهنی شیخ اشراق در محور این رساله است و در قالب دوازده مکالمه به عینییت رسیده‌است. آن‌چه در تقابل‌گرایی سهروردی اهمیت دارد، هنجارشکنی وی در شکل‌دهی به روابط است که سبب‌شده، تمثیل‌ها در عین جدایی، دارای یک وحدت ساختاری و محتوایی در پیشبرد معنا و در نتیجه وحدت موضوعی اثر گردند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Criticism of contrastive structure in Moran's treatise on vocabulary

نویسندگان [English]

  • Sakineh Abbasi 1
  • Ruh Allah Hashemi 2
1 - Assistant Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan. Iran. - Persian Language and Literature
2 PHD Student, Persian Language and Literature, University of Sistan and Baluchestan. Zahedan. Iran.
چکیده [English]

The comparative system has always been used in literature and religion, both at the level of words and at the level of meaning, in order to teach with oratory and other tools. The frequency of such a structure in education-based literature is drawn to the audience in the context of persuasion, warning, encouragement, warning and evangelism. In Persian literature, mysticism is one of the important platforms for the use of this language tool. Sheikh Shahab-al-Din Suhrevardi (549-587 AH), in the treatise on the vocabulary of Moran, mystical thoughts and what the seeker needs in the course of mysticism, using the tool of contrast and also in the literary form of fable. And the parable is explained. Ants, turtle, nightingale, jinn, human, bat, chameleon, hooded, canvas and peacock are the most important actors of these traditions. The expressive tool used in this work is debate and conversation. This research has analyzed the connection of active and non-active elements with the content after examining the 12-fold structure of Moran's vocabulary narrative with analytical-descriptive method. The result of the work shows that although there is no structural link between the twelve narratives presented in the treatise, there is a thematic link and content connection between these structures. The relationship between human potential and perfection in the form of the allegory of the sun and the moon is the subject of Sheikh Eshraq's focus in this treatise, which has been objectified in the rhetorical and not the narrative structure of twelve narrations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • allegory
  • mysticism
  • comparative system
 
قرآن کریم
 ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1364)، شعاع اندیشه و شهود در اندیشۀ سهروردی، تهران: انتشارات حکمت.
 پارسانسب، محمد (1390)، داستان­های تمثیلی ـ رمزی فارسی (به همراه مقدمه، گلچین قصه­ها و تحلیل نمونه­ها)، تهران: نشر چشمه.
 پورنامداریان، تقی (1389)، رمز و داستان­های رمزی در ادب فارسی، (چاپ هفتم). تهران: انتشارات علمی ـ فرهنگی.
پورنامداریان، تقی (1390)، عقل سرخ، شرح و تحلیل داستان­های رمزی سهروردی، تهران: نشر سخن.
 تایسن، لویز (1392)، نظریه­های نقد ادبی معاصر، ترجمه مازیار حسین­زاده و فاطمه حسینی، تهران: انتشارات نگاه امروز.
حقیقت، صادق (1391)، روش­شناسی علوم سیاسی، قم: انتشارات دانشگاه علوم انسانی مفید.
حکیمی­فر، خلیل (1398)، «قانون وابستگی متقابل؛ بنیانی برای صلح در دین بودا»، مجله مطالعات شبه قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال یازدهم، شماره 36، ص ص 52-33.
 حمیدی، سید جعفر و اکبر شامیان (1384)، «سرچشمه­های تکوین و توسعه انواع تمثیل»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، سال48، شماره 197، ص ص 107-55.
 زرین­کوب، عبدالحسین (1368)، سرّ نی.(چاپ سوم). تهران: انتشارات علمی ـ فرهنگی.
 سلمی­نیشابوری، ابوعبدالرحمن (1418)، ترجمۀ طبقات­الصوفیه، به تحقیق نورالدین شریبه، (چاپ سوم). قاهره: مکتب الخانجی.
سهروردی، شهاب­الدین­یحیی (1366)، حکمت­الأشراق، ترجمۀ سیدجعفر سجادی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سهروردی، شهاب­الدین یحیی (1380)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، 3 جلد، تصحیح و تحشیۀ سید حسن نصر و مقدمه هانری کربن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 سید عرب، حسن (1402)، آفاق حکمت سهروردی، تهران: انتشلرات نور اشراق.
شلبورگ، کریستیان (1401)، خیال­پردازی ادبی (از کهن­الگوها تا بوطیقای سوژه)، ترجمه علی عباسی و فرزانه کریمیان، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی تهران.
شهرزوری، شمس­الدین (1365)، نزهه­الرواح و روضه­الأفراح (تاریخ الحکماء)، ترجمۀ مقصودعلی تبریزی، به کوشش محمد سرور مولایی و محمدتقی دانش­پژوه، تهران: انتشارات علمی ـ فر هنگی.
 صفا ذبیح­الله (1372)، تاریخ ادبیات ایران، ج1، تهران: انتشارات فردوس.
 فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر (1323)، جامع­العلوم، بمبئی: بی­نا.
قربانی، قدرت­الله (1394)، «نقش و کارکرد نور در فلسفۀ اشراقی سهروردی»، مجله اسفار، سال اول، شماره دوم، ص ص 82- 108.
قشری، ابوالقاسم (1367)، رساله قشیریه،( تصحیح بدیع­الزمان فروزان­فر). تهران: علمی ـ فرهنگی.
 کربن، هانری (1384)، انسان نورانی در تصوف ایرانی. (ترجمه فرامرز جواهری نیا). (چاپ سوم). تهران: انتشارات گلبان.
کربن، هانری (1384)، بن­مایه­های آیین زرتشت در اندیشۀ سهروردی، ترجمۀ محمود بهفروزی، تهران: انتشارات جامی.
گلدمن، لوسین (1371).جامعه­شناسی ادبیات، ترجمۀ محمدجعفر پوینده، تهران: هوش و ابتکار.
 نسفی، عبدالعزیز ابن محمد (1344). کشف­الحقایق، به اهتمام و تعلیق احمد مهدوی دامغانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
 وکیلیان، احمد (1366). تمثیل و مثل، 2 جلد، تهران: بی­نا.
 هارلند، ریچارد (1386). دیباچه­ای تاریخی بر نظریۀ ادبی از افلاطون تا بارت، ترجمۀ بهزاد برکت، رشت: انتشارات دانشگاه گیلان.