تبیین دیدگاه و جایگاه انسان شناسی در آئین زرتشت و شیخ اشراق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته ادیان و عرفان، گروه اللهیات، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران

2 استادیار رشته ادیان و عرفان، گروه الهیات، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران.

چکیده

انسان و ماهیت او در مکاتب مختلف فکری و دینی از مهمترین مفاهیمی می باشد که بحث های مختلفی حول چیستی و هستی آن شکل گرفته است. بر همین اساس از ایران و یونان باستان تا دوران معاصر و در ادیان مختلف از زرتشت تا اسلام مباحث و دیدگاههای مختلفی حول انسان و ماهیت آن پدید آمده است. به گونه ای که اندیشمندان مختلف اعم از غربی یا اسلامی در طول تاریخ برای بررسی و تبیین این مفاهیم با تمسک به مبانی و طرق مختلفی که در پیش گرفته‌اند، به نتایج مختلفی نیز دست یافته اند. آنچه در این مقاله پرسش اصلی را شکل می‌دهد عبارت است از:‌ اینکه مهمترین وجوه اشتراک و افتراق دین زردشت و حکمت اشراق سهروردی در بحث از ماهیت انسان چیست؟ فرضیه پژوهش ما بر این مبنی است که ‌انسان و ماهیت آن نزد زرتشت بیشتر مبتنی بر آموزه های اخلاقی و دینی(دین ایران باستان) و نزد شیخ اشراق بیشتر فلسفی و مبتنی بر آموزه های اسلامی می باشد. در حکمت اشراق انسان تلفیقی از نفس و بدن و از سنخ نورالانوار (جوهری بسیط و مجرد) است که اصالت با او می باشد. این مقاله با روش تحلیلی استنتاجی، به بررسی نگرش زرتشت و شیخ الاشراق به انسان و ماهیت وجودی می‌پردازد. در آموزه های زرتشت، انسان موجودی نیست که بی اختیار باشد و سرنوشتش را از پیش برایش تعیین کرده باشند و خودش در آن نقشی نداشته باشد. در حکمت اشراقی انسان نیز که واحد مراتب نورانیت است به دلیل آفرینش خاصی که دارد در مراتب مختلف وجودی خود واجد مقامات مختلف آگاهی و تعالی می شود و به همان اندازه نیز می تواند در مراتب پایین و عالم غواسق باقی بماند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Explaining the perspective and position of anthropology in Zoroastrian religion and Sheikh Ashraq

نویسندگان [English]

  • tayebe matlubi 1
  • Mohammadali yousefi 2
  • Behrooz Ashar 2
1 PhD student in the field of religions and mysticism, theology department, Ayatollah Amoly branch, Islamic Azad University, Amoly, Iran
2 Assistant Professor of Religions and Mysticism, Department of Theology, Ayatollah Amoly Branch, Islamic Azad University, Amoly, Iran.
چکیده [English]

Man and his nature are among the most important concepts in different schools of thought and religion, which have been the subject of various debates. Based on this, from Iran and ancient Greece to the modern era and in different religions from Zoroastrianism to Islam, various topics and views have emerged about man and his nature. In such a way that different thinkers, whether Western or Islamic, have reached different results throughout history to investigate and explain these concepts by adhering to the different foundations and methods they have taken. What forms the main question in this article is: What are the most important commonalities and differences between Zoroastrianism and Sohravardi's wisdom in the discussion of human nature? The hypothesis of our research is that man and his nature are more based on moral and religious teachings (religion of ancient Iran) according to Zoroaster and more philosophical and based on Islamic teachings according to Sheikh Eshraq. In the wisdom of human illumination, it is a fusion of the soul and body and of the light of light (a simple and single essence) that is original with him. This article examines Zarathustra's and Sheikh al-Ishraq's attitude towards man and his existential nature with inferential analytical method. In Zoroastrian's teachings, man is not a being who is powerless and his destiny is predetermined for him and he does not have a role in it. In the radiant wisdom of man, who is the unit of the levels of enlightenment, due to his special creation, he has different authorities of knowledge and exaltation in different levels of his existence, and he can also remain in the lower levels and the world of divers.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Anthropology Zoroastrian
  • Sheikh Eshraq
  • Noor al-Anwar
  • soul and body
قرآن کریم
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1366). شعاع اندیشه و شهود در فلسفه ی سهروردی، انتشارات حکمت، تهران.
آژیر, اسداله, الیاسی, آزاده. (1398). انسان‌شناسی رمزی در داستان‌های عرفانی شیخ اشراق. فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز, 19(71), 1-22. doi: 10.22099/jrt.2019.31715.1987
آشتیانی، سید جلال الدین(1374). زرتشت (مزدیسنا و حکومت)، تهران، شرکت سهامی انتشار.
ابوریان، سیدمحمد (1372). مبانی فلسفه ی اشراق از دیدگاه سهروردی، ترجمه محمدعلی شیخ، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
اسفندیار، رجبعلی (1385). وجوه سیاسی فلسفه شیخ شهاب الدین سهروردی، بوستان کتاب، قم.
اوشیدری، جهانگیر(1371). دانشنامة مزدیسنا، مرکز، تهران.
ایرانی، دین‌شاه (1311). پرتوی از فلسفه ایران باستان، بمبئی: انتشارات انجمن زرتشتیان ایرانی.
بویس، مری، (1374). تاریخ کیش زرتشتی، ترجمة همایون صنعتی زاده، توس، تهران.
بهار، مهرداد (1369). بندهش، تهران: انتشارات توس.
پیرمحمدی، الهام (1392). بررسی تطبیقی شناخت حقیقت انسان و جایگاه آن در نظام هستی از دیدگاه شیخ اشراق و ملاصدرا، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
حسینی دهشیری، افضل السادات و اسلامی، ادریس(1391). آیین زرتشت ودلالتهای تربیتی آن(براساس متن گاتها)، https://civilica.com/doc/664356.
حاجتی شورکی، سید محمد(1397). بررسی چندگانه بودن نیروهای معنوی انسان در آیین زرتشت، ماهنامه معرفت، سال بیست و هفتم شهریورماه، شماره 249 «ویژه ادیان».
دارمستتر، جیمس (1348). تفسیر اوستا و ترجمه گاتاها، ترجمه: موسی جوان، تهران: چاپ­خانه­ رنگین.
دوست‌خواه، جلیل (1362). اوستا، تهران: انتشارات مروارید.
رضی، هاشم (1379). حکمت خسروانی، سیر تطبیقی فلسفه و حکمت و عرفان در ایران باستان، انتشارات بهجت، تهران.
ریاضی هروی، شیدا؛ شمشیری، بابک (1393). نگاهی به انسان شناسی زرتشت و استنتاج دلالت های تربیتی آن، معرفت ادیان سال پنجم، شماره 2 (پیاپی 18).
ریاضی هروی, شیدا, شمشیری, بابک, رحیمیان, سعید. (1391). بررسی مقایسه‌ای مفهوم خودشناسی از نگاه آیین زرتشت و اسلام. هفت آسمان, 14(55), 45-62.
سجادی، سیدجعفر (1366). شهاب الدین سهروردی و سیری در فلسفه اشراق، نشر فلسفه، تهران.
سعیدی، مریم (1388). اصالت یا اعتباری بودن ماهیت از دیدگاه شیخ اشراق. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
سهروردی، شهاب الدین (1355). مجموعه مصنفات، تصحیح و مقدمه سید حسین نصر، جلد 3، انجمن حکمت و فلسفه.
سهروردی، شهاب الدین (1396). مجموعه منصفات شیخ اشراق. ج 1-4. تهران : موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سهروردی، شهاب الدین (1375). هیاکل النور، به همراه سایر رسائل، ج 3، تهران : موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی : دوم.
سهروردی، شهاب الدین (1385). حکمت اشراق، گزارش و شرح با تطبیق و نقد یحیی یثربی، قم: بوستان کتاب.
سهروردی، شهاب الدین (1385). المشارع و المطارحات. مترجم و حاشیه نگار دکتر صدرالدین طاهری، تهران : چاپخانه مجلس شورای اسلامی.
سهروردی، شهاب الدین (1396). نزهه الارواح و روضه الافراح فی تاریخ الحکماء و الفلاسفه، ج 2، حیدرآباد.
شاکر, محمدکاظم, موسوی حرمی, فاطمه سادات. (1391). کمال پذیری انسان؛ نقطه عزیمت در گفتمان ادیان. انسان پژوهی دینی, 8(26), 43-71
شمشیری، بابک (1387). درآمدی بر هویت ملی، شیراز: انتشارات نوید شیراز.
شهزادی، رستم، (1367). جهان بینی زرتشتی، فروهر، تهران.
شهزادی، رستم (1371). زرتشت و آموزش­های او، تهران: انتشارات فروهر.
شهرزوری، شمسالدین محمد (1372). شرح حکمه الاشراق. تصحیح حسین ضیایی تربیتی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
فضلی، علی (1391). روند شکل گیری اشراق (اشراق عرفانی) از دیدگاه شیخ شهاب الدین سهروردی. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت شهید رجایی.
قائم‌مقامی، احمد­رضا (1387). «ملاحظاتی کوتاه درباره بعضی قوای نفس در متون زرتشتی»، در: مجله ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش187، ص97-119.
منتظری, سیدسعیدرضا. (1398). تحلیل رابطۀ انسان و خدا در دین زرتشتی بر اساس رویکرد پدیدارشناسی. مجله علمی " فلسفه دین ", 16(1), 133-156.
 doi: 10.22059/jpht.2019.256594.1005558.
نیولی، گراردو (1390). از زرتشت تا مانی، ترجمه: آرزو رسولی، تهران: نشر ماهی.
وحیدی، حسین (1382). شناخت زرتشت، تهران: نشر علم.