نگرش عارفانۀ آزاد بلگرامی در غزل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی؛ دانشکده ادبیات و علوم انسانی؛ دانشگاه سیستان و بلوچستان؛ زاهدان؛ ایران.

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی؛ دانشکده ادبیات و علوم انسانی؛ دانشگاه سیستان و بلوچستان؛ زاهدان؛ ایران.

3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان ، ایران.

چکیده

متفکّران و اندیشمندان در سراسرِ جهانِ هستی بر این باورند که عرفان، تأثیر شگرفی در ساختنِ انسان‌های طالبِ کمال دارد و از این جهت، با هیچ یک از علوم و دانش‌ها قابل مقایسه نیست. از طرف دیگر، ماهیّتِ شعر آن‌گونه است که در روح و جانِ انسان‌ها تأثیر مثبت دارد؛ بنابراین تأثیرگذاریِ شاعرانِ عارف، بسیار افزون‌تر از دیگر شاعران است. پس لازم است که اشعارِ شاعرانِ عارف، موردِ بررسی و تحلیل قرار گیرد. آزاد بلگرامی از شاعرانِ بزرگِ فارسی‌گویِ قرنِ دوازدهمِ هجری در شبه قارۀ هندوستان است. وی به زبان فارسی و عربی آثار زیادی از خود به یادگار گذاشته است. با کاوش در آثارِ آزاد بلگرامی، قدرت و مهارت این سخنور در سخن‌پردازی به‌وضوح مشاهده می‌شود. متأسفانه به این شاعر و آثار او آنچنان که بایسته، پرداخته نشده است. همین موضوع، نگارندگان را بر آن داشت تا با کاوش در غزل‌های آزاد بلگرامی، بکوشند بازتاب اندیشه‌های عرفانی را در غزل‌های این شاعرِ عارف آشکار سازند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی انجام شده است. در پایان این پژوهش، روشن گردید که عرفان و مضامین عرفانی، یکی از درون‌مایه‌های پُرتکرار در غزل‌های این شاعر است. برخی از این مضامین، عبارتند از: استغنا، تجلّی، ضرورت مُرشد، غیرت، فقر، فنا، لطف و وحدت. آزاد بلگرامی در مقامِ بیانِ مفاهیمِ عرفانی، در قامتِ یک عارفِ کمال‌یافته ظاهر می‌شود و با ظرافت و دقّت خاصّی، این اندیشه‌های متعالی را ارائه می‌نماید. زبان و نحوۀ بیان این شاعر، ساده و روان است. او در عین سادگی و روانی، مضامین عرفانی را در قالبِ تصاویر شاعرانه و همراه با صُوَرِ خیالِ رنگارنگ بیان کرده است که نشانۀ توانایی این شاعر در شعرپردازی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The mystical perspective of Azad Belgrami in ghazal

نویسندگان [English]

  • SeyedAbrar Hosseini 1
  • Mohammadamir Mashhadi 2
  • Sakineh Abbasi 3
1 PhD student of Persian language and literature; Faculty of Literature and Humanities; University of Sistan and Baluchestan; Zahedan; Iran.
2 Professor of the Department of Persian Language and Literature; Faculty of Literature and Humanities; University of Sistan and Baluchestan; Zahedan; Iran.
3 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan. Iran. - Persian Language and Literature
چکیده [English]

Global scholars assert that mysticism profoundly influences the development of individuals pursuing perfection and is unmatched by any other field of knowledge. Furthermore, poetry inherently possesses a positive effect on human souls; thus, the influence wielded by mystical poets surpasses that of their contemporaries, necessitating a thorough examination of their works. Azad Belgrami stands out as a significant Persian poet from 12th AH India, renowned for his extensive contributions to both Persian and Arabic literature. A detailed analysis of his oeuvre reveals his remarkable eloquence and artistry; however, regrettably, his contributions have not received adequate scholarly attention. This gap motivated the authors to delve into Belgrami's ghazals to illuminate the presence of mystical ideologies within his poetry. This research has been conducted using a descriptive-analytical method. The findings indicate that themes related to mysticism recur frequently throughout Belgrami's ghazals. Notable themes include self-sufficiency, manifestation, the necessity of a Murshid (spiritual guide), honor, poverty, annihilation, grace, and unity. In conveying mystical ideas, Belgrami emerges as an accomplished mystic who articulates these elevated concepts with exceptional nuance and precision. His linguistic style is characterized by simplicity and fluidity; nevertheless, he effectively conveys mystical themes through vivid imagery and diverse metaphors, reflecting his adeptness in poetic composition.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian poetry
  • Indian style
  • Azad Belgrami
  • ghazal
  • mysticism
* قرآن کریم.
آریا، غلامعلی (1365). طریقۀ چشتیه در هند و پاکستان، تهران: کتابفروشی زوّار.
آزاد بلگرامی، میرغلامعلی (1390). خزانۀ عامره، تصحیح ناصر نیکوبخت و شکیل اسلم بیگ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
آزاد بلگرامی، میرغلامعلی (1393/الف). سرو آزاد، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: سفیر اردهال.
آزاد بلگرامی، میرغلامعلی (1393/ب) کلّیات آزاد بلگرامی، تصحیح سید حسن عباس، دهلی نو: مرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی جهوری اسلامی ایران.
باباطاهر همدانی (1311). دیوان باباطاهر، چاپ دوم، تهران: ارمغان.
بقلی شیرازی، روزبهان (1360). شرح شطحیات، تصحیح هنری کربین، تهران: کتابخانۀ طهوری.
پناه، زینب؛ فولادی، محمد (1402).  «تأملی در مفهوم فنا در اندیشۀ بیدل و مولانا و تفاوت آن با فنا در عرفان هندی (بودایی)»، فصلنامۀ مطالعات شبه قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان، دورۀ پانزدهم، شماره 44: 93-110. 10.22111/jsr.2021.30808.1976
تهانوی، محمدعلی (1996). کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم، تحقیق علی دحروج، جلد دوم، لبنان: مکتبه لبنان ناشرون.
چوهدری، شاهد (1379). «سیر تصوّف و عرفان از ایران به شبه قاره و سهم عارفان تبریزی در آن (شیخ جلال‌الدین تبریزی)»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، شماره 177: 61-102.  https://dorl.net/dor/20.1001.1.22517979.1379.43.177.3.0
حافظ شیرازی، خواجه شمس الدین محمد (1401). دیوان غزلیات حافظ شیرازی، چاپ شصت‌ودوم، به‌کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران، صفی علیشاه.
رجایی بخارایی، محمدعلی (1375). فرهنگ اشعار حافظ، چاپ هشتم، تهران: علمی.
رحیمی، زهرا؛ رضایی، محمد؛ خیاطیان، قدرت الله ( 1401). «بررسی و تحلیل مؤلفه‌های طریقت چشتیه براساس متن شمایل الأتقیا و رذایل الأشقیا»، فصلنامۀ علمی-تخصصی مطالعات نقد زبانی و ادبی (رخسار زبان)، سال ششم، شمارۀ بیست و دوم، 93-114.
رضوی، سید اطهر عباس (1386). «تصوف در شبه قاره هند؛ سلسله‌ها و شعر معنوی به زبان‌های محلی»، ترجمۀ فاطمه شاه‌حسینی، ماهنامۀ پژوهشی اطلاعات حکمت و عرفان، سال دوم، شمارۀ 10: 39-46.
زرّین‌کوب، عبدالحسین (1369). ارزش میراث صوفیه، تهران: امیرکبیر.
زمانی، کریم (1383). میناگر عشق (شرح موضوعی مثنوی معنوی)، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
زمانی، کریم (1398). شرح جامع مثنوی معنوی، دفتر اول، ویراست دوم، چاپ پنجاه و سوم، تهران: اطلاعات.
سجّادی، سیدجعفر (1383) فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ هفتم، تهران: طهوری.
سعدی شیرازی، مصلح بن عبدالله (1379). بوستان، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چاپ ششم، تهران: خوارزمی.
سعدی شیرازی، مصلح بن عبدالله (1386). کلّیات سعدی، به اهتمام محمّدعلی فروغی، چاپ چهاردهم، تهران: امیرکبیر.
سنایی، مجدود بن آدم (1374). حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه، تصحیح و تحشیه سید محمدتقی مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
عطار نیشابوری، فریدالدین محمد بن ابراهیم (1392). منطق الطیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ هشتم، تهران: سخن.
علاء سجزی، امیرحسن (1390). فراید الفؤاد: ملفوظات حضرت خواجه نظام‌الدین اولیا، تصحیح توفیق سبحانی، تهران: مؤسسه انتشارات عرفان.
علوی کرمانی، سید محمد بن مبارک (میرخرد) (1357). سِیَرُ الأولیا در احوال و ملفوظات مشایخ چشت، لاهور: مؤسسه انتشارات اسلامی لاهور.
غزنوی، عبدالباقی (هیله من) (1374). نکته‌ها و اصطلاحاتی از عرفان، پیشاور: مرکز نشرات اسلامی صبور.
فضلی درزی، بهاره؛ طباطبایی، محمد منصور (1392). «آداب خانقاه بابا فریدالدین گنج شکر (شکر گنج)»، فصلنامۀ مطالعات شبه قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال پنجم، شمارۀ شانزدهم: 127-148.
قشیری، ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن (1374). ترجمۀ رسالۀ قشیریه، ترجمۀ حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.
کاشانی، عزالدین محمود بن علی (1394). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، چاپ دوازدهم، تصحیح جلال‌الدین همایی، تهران: سخن.
کیخای فرزانه، احمدرضا؛ سلیمی خراشاد، سودابه (1394). «دیدگاه عرفانی خواجه معین چشتی بر اساس دیوان منسوب به وی»، فصلنامۀ مطالعات شبه قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال هفتم، شمارۀ بیست و سوم: 97-116. 10.22111/jsr.2015.2209
گوهرین، سید صادق (1376). شرح اصطلاحات تصوّف، جلد اول، چاپ دوم، تهران: زوّار.
الله‌دیه، بن شیخ عبدالکریم (1386). خواجگان چشت: سِیَرُالاقطاب، تصحیح محمد سرور مولایی، تهران: نشر علم.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحار الانوار، جلد 69، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد (1386). مثنوی معنوی، به اهتمام توفیق هـ سبحانی، چاپ ششم، تهران: روزنه.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1376). کشف الاسرار و عُدّة الابرار، به‌سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت، جلد ششم، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.
نجفی برزگر، کریم (1394). «مونس الأرواح؛ اثری ارزشمند در شرح احوال مشایخ سلسله چشتیه»، فصلنامۀ مطالعات شبه قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال هفتم، شمارۀ بیست و پنجم: 121-132. 10.22111/jsr.2015.2414
نعمانی، شبلی (1368). شعر العجم: تاریخ شعر و ادبیات ایران، ترجمۀ محمدتقی داعی گیلانی، تهران: دنیا