تحلیل و ارزیابی رویکرد انتقادی شیخ حرّ عاملی در مواجهه با برخی آداب و رسوم صوفیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

2 نویسنده مسئول، دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.

3 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

چکیده

موضع‌گیری فقها و علما در مورد عرفان و تصوف موجب خلق آثار ارزشمند فراوانی چون رسالۀ الاثنی عشریه فی الرد علی الصوفیه شده است. شیخ حرّ عاملی ( 1104ق) فقیه وعالم عظیم‌الشأن دورۀ صفویه در این کتاب از دید انتقادی که متأثر از رویکرد فقهی ایشان است به آداب و مستحسنات صوفیه نگریسته و با آوردن دلایلی آنها را رد کرده‌است. برخی از آنها چون چله‌نشینی، کسب روزی با تکیه به توکّل و عدم اشتغال، غنا و ذکر در این مقاله بررسی شده و به اهمیت آنها نزد عرفا و متصوفه اشاره‌شده‌است. ما در این مقاله که به روش توصیفی- تحلیلی نگاشته شده، در صددیم تا به این سؤال پاسخ دهیم که شیخ حرّ عاملی چه دلایلی در ردّ و انکار تصوف و مباحث مطروحه آورده است و اعمال و آداب عرفا و متصوفه که ردّ یا انکار برخی فقها را در پی داشته کدامند؟ و به این نتیجه می‌رسیم که نظر نویسندۀ کتاب دربارۀ مفاهیم مورد اقبالِ عرفا چون چله‌نشینی و کسب روزی نسبتاً افراطی می‌نماید؛ به گونه‌ای که رویکرد شیخ عاملی در این باب جنبۀ سلبی به خود گرفته است. حال آنکه در بسیاری از مکاتب و طریقت‌های معتدلانه، عرفا و متصوفه چله‌نشینی را راهی برای خلوت با خدا و عزلت از گناه دانسته‌، برای کسب روزی تلاش کرده‌اند و دل نبستن به دنیا را سرلوحه خود قرار داده و ذکر خدواند را راهی برای رسیدن آرامش دانسته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis and Evaluation of Sheikh Hurr Ameli's Critical Approach in Confronting Some Sufi Customs and Traditions

نویسندگان [English]

  • Somayeh Rezaei zadeh zangiabadi 1
  • Amir Jahadi Hosseini 2
  • Hamid reza Kharazmi 3
1 Ph.D. Candidate, Department of Persian language and literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
2 Corresponding Author, Associate Professor, Department of Persian language and literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
3 Assistant Professor, Department of Persian language and literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.
چکیده [English]

The positions of jurists and scholars regarding mysticism and Sufism have led to the creation of numerous valuable works, such as the treatise 'Al-Ithna Ashariyyah fi al-Radd ala al-Sufiyyah' (The Twelver Treatise in Refutation of Sufism). Sheikh Hurr al-Amili (d. 1104 AH), a distinguished jurist and scholar of the Safavid era, critically examines the customs and traditions of Sufis in this book, refuting them with evidence. Some of these, such as seclusion (chilla-nishini), earning a livelihood, music, and dhikr (remembrance of God), are discussed in this article, and their significance to mystics and Sufis is highlighted. In this descriptive-analytical article, we aim to answer the question: what reasons does Sheikh Hurr al-Amili provide to refute and deny Sufism and the issues it raises, and which practices and customs of mystics and Sufis have led to the refutation or denial by some jurists? We conclude that the author's view on concepts favored by mystics, such as seclusion and earning a livelihood, seems somewhat exaggerated. Additionally, some mystics and Sufis have considered seclusion a way to be alone with God and isolate oneself from sin, have worked to earn a livelihood, have prioritized detachment from the world, and have considered the remembrance of God a path to achieving peace.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sufism
  • Islamic mysticism
  • Sheikh Hurr Ameli
  • living in a hut
آقاجری، سید هاشم. (1388). مقدمه­ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی. تهران: طرح نو.
آقا قلیزاده معز،منیره،سعادتی خمسه،اسماعیل و میکائیلی، اشرف. (­1400). «جایگاه غنا و موسیقی در میان عارفان مسلمان» پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی .
احمدوند، ولی‌محمد. (1399). تصوف و قدرت سیاسی: بررسی رابطه تصوف و قدرت سیاسی در عصر ایلخانان. تهران: نشر تاریخ ایران.
ابن جوزی ، ابوالفرج. (1368). تلبیس ابلیس. ترجمه علیرضا ذکاوتی. چاپ اول.تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
امینی، ایمان و پازوکی، شهرام. (1398). «تصوف در صورت­بندی گفتمانی رساله رد صوفیه»، مجله تاریخ و تمدن اسلامی، شماره پیاپی 29، صص 167- 203 .
انصاری، مرتضی. (1411 ق). کتاب المکاسب. قم: دارالذخائر.
بهشتی، محمدحسین.(­1390). موسیقی و تفریح در اسلام.تهران: بنیاد نشر آثار و اندیشه­های شهید آیت الله دکتر بهشتی.
جعفریان، رسول.(­1389). صفویه در عرصه دین فرهنگ وسیاست. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جعفریان، رسول. (­1388). سیاست و فرهنگ روزگار صفوی.ج1. تهران: نشر علمی.
جهانشاهی، نجمه و قدرت الهی، احسان. (1390). «ذکر در تصوف». پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه کاشان.
چیتیک، ویلیام. (1382). درآمدی بر تصوف و عرفان اسلامی. مترجم جلیل پروین.تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
حسن زاده آملی ، حسن. (1396). نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور. قم: نشر الف لام میم .
حیدرخانی، حسین. (­1374). سماع عارفان. تهران: نشر سنایی.
خالقیان،ام البنین و غفوری­نژاد ، محمد.( 1395). «روش شناسی شیخ حر عاملی در تبیین ، تنظیم و اثبات عقاید»، مجله پژوهشنامه مذاهب اسلامی، شماره 5، صص 31 تا 48.
رضائی زاده،مهدی، میمنه، حیدر علی و داربوی، ریحانه السادات. (1393).«علل و انگیزه­های مشارکت اجتماعی صوفیان بر اساس متون نثرعرفانی فارسی سده پنجم و ششم». مجله       پژوهش های عرفانی. دوره 8، شماره1، صص 79- 110.
سبزواری، میر لوحی.(­بی­تا). سلوةالشیعه و قوةالشریعة. تحقیق علی رضا دوستی. بی­جا.
ستایشگر، مهدی. (­1384). رباب رومی: گشتی در رفتار و آثار موسیقیایی جمال آفرین جلال­الدین محمد بلخی.تهران: شرکت تعاونی کار آفرینان فرهنگ و هنر.
سهروردی ،ابونجیب عبدالقاهر. (1363). آداب المریدین. ترجمه عمر بن محمد بن احمد شیرکان. تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: نشر مولی.
سیوطی، جلال الدین. (بی­تا). جامع الصغیر.بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
شرف خوانی خویی، احمد. (1380).انسان، غنا، موسیقی. قم: انتشارات مشهور.
شهبازی کهن، راضیه. (1392). «بررسی سماع در متون تصوف از آغاز تا قرن هشتم».پایان­نامۀ کارشناسی ارشد. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی.
عاملی، شیخ حر. (1386). نقدی جامع بر تصوف.ترجمه رسالة الاثنی عشریة فی الرد علی الصوفیة. ترجمۀ عباس جلالی. ­چاپ دوم،قم: انتشارات انصاریان.
عبادی، مظفربه اردشیر. (1363). مناقب­الصوفیه. تصحیح نجیب مایل هروی.تهران: نشر مولی.
عبدالقادر گیلانی. (بی­تا). الفیوضات الربانیه. مترجم باسم بن علی آل مدرس حسینی. بی­جا.
عزالدین کاشانی، محمد بن علی.(­1389). مصباح­الهدایه و مفتاح­الکفایه. به تصحیح جلال­الدین همایی. تهران: انتشارات زوار.
عطار، شیخ فریدالدین.(­1384).تذکرة الاولیا. به کوشش رینولد آلن نیکلسون. تهران: انتشارات علم.
غزالی، محمد. (1376). احیاء علوم الدین. ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی.تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
قشیری، ابوالقاسم. (1361). رساله قشیریه. تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
قمی، ملا محمد طاهر.(­1369). تحفة­الاخیار: بحثی در پیرامون آراء و عقاید صوفیه. با مقدمه و تحقیق و تصحیح داود الهامی. ناشر مدرسة الامام المؤمنین قم: مطبوعاتی هدف.
کاظمی، مرضیه. (1389).«ذکر و نقش آن در تکامل انسان از دیدگاه عرفان و تصوف در متون نظم و نثر فارسی(تا پایان قرن هفتم هجری)». پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان.
کرمانشاهی، محمدجعفر بن آقا محمد علی. (هـ . ق. 1413). فضایح­الصوفیه. تحقیق مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی. چاپ اول. قم: انتشارات انصاریان.
کرمانشاهی، محمد­علی. (1371). خیراتیه در ابطال صوفیه. قم: موسسه انصاریان.
کلینی ، محمد بن یعقوب. (1388هـ. ق.). کافی .تهران: نشر اسلامیه.
مایل هروی، نجیب. (1372).اندرغزل خویش نهان خواهم گشتن: سماع نامه­های فارسی.تهران: نشر نی.
محمد بن منور. (1367). اسرارالتوحید. تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: انتشارات آگاه.
مجلسی، محمدباقر. (1386). عین الحیات. اصفهان: نقش نگین.
مدرس تبریزی، محمد­علی. (1394). ریحانة­الادب. زیر نظر علیرضا سبحانی.قم: مؤسسه امام صادق(ع).
مستملی، اسماعیل بن محمد. (1363). شرح التعرف لمذهب التصوف.تصحیح محمدروشن. تهران: انتشارات اساطیر.
مطهری، مرتضی. (1376). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (مسئلۀ شناخت). جلد 13. تهران: صدرا.
معین، محمد. (1376).فرهنگ فارسی. چاپ یازدهم.تهران: انتشارات امیرکبیر.
مولوی ، جلال­الدین محمد. (1389). مثنوی معنوی. چاپ پانزدهم. تهران: انتشارات بهزاد.
نامداری،زهرا. (1391).«غنا و موسیقی ازدیدگاه فقه امامیه» پایان­نامه کارشناسی­ارشد، اهواز: دانشگاه شهیدچمران.
نجم رازی. (1352). مرصادالعباد. به اهتمام محمد امین ریاحی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نسفی، عزیز بن محمد. (­1359).کشف­الحقایق. به اهتمام احمد مهدوی دامغانی.تهران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب.
نسفی، عزیز بن محمد. (1391).کشف الحقایق. مقدمه، تصحیح و تعلیقات: سید علی اصغر میرباقری فرد، تهران: انتشارات سخن.
نعیمایی، ایرج، صفوی، سید سلمان. (1396).موسیقی و عرفان. لندن: آکادمی مطالعات ایرانی.