از زهد تا عشق؛ تحلیلی نو بر حکایت شیخ صنعان با رویکردی انتقادی به خوانش‌های موجود

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، رشته حکمت هنرهای دینی ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

2 نویسنده مسئول، دانشیار، عضو هیأت علمی: مؤسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی، قم، ایران

چکیده

حکایت شیخ صنعان یکی از برجسته‌ترین شاهکارهای ادبیات عرفانی فارسی به‌شمار می‌رود که در آغاز منطق‌الطیر عطار‌نیشابوری جای گرفته است. این حکایت، با استفاده از ظرفیت‌های نمادین و پیچیدگی‌های معنایی عمیق، از دیرباز محل تأمل پژوهشگران زیادی بوده و تاکنون با رویکردهای مختلفی نظیر تحلیل‌های نمادشناختی، استعاری، مفهومی و زبانی بررسی شده‌است. با این حال، جایگاه این حکایت در ساختار کلی منظومه منطق‌الطیر و روایت آن در خارج از وادی عشق، همچنان از مسائل تأمل‌برانگیز در مطالعات عرفانی به شمار می‌آید. پژوهش حاضر با واکاوی انتقادی برخی خوانش‌های پیشین، تلاش دارد میزان انطباق این تفسیرها را با ساختار کلان منظومه منطق‌الطیر و با جهان‌بینی عرفانی عطار‌ نیشابوری بسنجد و با توجه به آن، تحلیلی تازه از حکایت شیخ صنعان ارائه دهد. این پژوهش کوشیده است به پرسش‌هایی که در نقد مطالعات پیشین شکل گرفته‌اند پاسخ دهد: چرا در تحلیل‌های موجود جایگاه حکایت شیخ صنعان را در ساختار کلی منطق‌الطیر نادیده گرفته‌اند؟ چه دلایلی موجب شده تا عطار، حکایتی با مضمون اصلی عشق را خارج از وادی عشق و در ابتدای منظومه روایت کند؟ آیا می توان با بازخوانی دوباره این حکایت، برداشت تازه‌ای از مفهوم عشق و سلوک در عرفان عطار ارائه داد؟ این پژوهش با تمرکز بر تحلیل منابع و بررسی تطبیقی تحلیل‌های پیشین، به صورت کتابخانه‌ای و با شیوه توصیفی–تحلیلی و استنتاجی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عشق شیخ صنعان به دختر ترسا نه از روی غفلت و انحراف از مسیر، بلکه ناشی از الهامی ربانی و حاصل تجلّی اراده الهی برای عبور از زهد به عشق و از آن به حقیقت است. نقش دختر ترسا، رؤیاها و خوکبانی، در این فرآیند به‌مثابه رموزی از تجربه‌های ضروری در سلوک عارفانه تفسیر می‌شوند. از این‌رو، این حکایت را می‌توان تمثیلی عمیق از آزمونی روحی دانست که به فنای نفس، توحید و تعالی منتهی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

From Asceticism to Love: A New Analysis of the Tale of Shaykh San‘an with a Critical Approach to Existing Interpretations

نویسندگان [English]

  • Leila Yousefi Ehraz 1
  • seyyed abolghasem hosseini zharfa 2
1 PhD student in the field of Religious Arts and Philosophy, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Corresponding Author, Faculty Member of the Institute of Higher Education in Islamic Art and Thought, Qom, Iran.
چکیده [English]

The Tale of Sheikh San'an, placed at the beginning of Attar of Nishapur’s The Conference of the Birds (Mantiq al-Tayr), stands as one of the most celebrated masterpieces of Persian mystical literature. Rich in symbolic depth and semantic complexity, the tale has long drawn scholarly attention and has been interpreted through various lenses, including symbolic, metaphorical, conceptual, and linguistic approaches. However, its structural placement outside the Valley of Love and near the poem’s opening continues to raise important questions in mystical literary studies.
This study critically revisits a selection of previous interpretations, evaluating their compatibility with the overarching structure of The Conference of the Birds and with Attar’s mystical worldview. It aims to provide a fresh analysis of the tale while responding to key questions: Why has the structural role of the tale within the poem often been overlooked? Why would Attar place a love-centered narrative outside the designated Valley of Love? Can a new reading of the tale offer deeper insight into the concepts of love and spiritual transformation in Attar’s mysticism?
Using a library-based, descriptive-analytical, and inferential methodology, the study conducts a comparative review of existing interpretations. The findings suggest that Sheikh San'an’s love for the Christian maiden does not indicate a lapse in spiritual progress, but rather reflects divine inspiration and a manifestation of the Divine Will. This journey—from asceticism to love, and then to truth—is portrayed through symbolic elements such as the maiden, dreams, and pig herding. These signify necessary trials on the mystical path, ultimately leading to self-annihilation (fanāʾ), divine unity (tawḥīd), and spiritual transcendence. Thus, the tale emerges as a profound allegory of inner transformation and mystical ascent.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Aṭṭār of Nishapur. Manṭiq al-Ṭayr
  • Shaykh Sanʿān. Ascetic mysticism
  • Passionate mysticism

مراجع

Ashrafzadeh, R. (1994). Tajalli-ye ramz va revāyat dar she‘r-e ‘Attār-e Neyshāburi [The manifestation of symbol and narrative in the poetry of Attar Neyshaburi]. Asatir, Tehran. (In Persian).
Atash Sowda, M. A. (2012). A symbolic analysis of Sheikh San‘an. Bustān-e Adab, 4(2), 115–132. (In Persian).
Attar of Nishapur, F. al-D. (1856). Mantiq al-Tayr [The Conference of the Birds] (K. Détassi, Ed.). Matba‘a-ye Khānevāda-ye Pādshāhān. (In Persian)
Behrooz, A., & Aivazi, R. (1984). Divān-e Hāfez [The Divan of Hafez]. Amir Kabir Publishing, Tehran. (In Persian).
Bertels, E. E. (1977). Tasawwuf va adabiyāt-e tasawwufi [Sufism and Sufi Literature] (S. Izadi, Trans.). Amir Kabir, Tehran. (Original work published 1977) (In Persian).
Ghosheiri, A. K. (1995). Resāla-ye Qoshayriya [Qushayri’s Treatise on Sufism] (B. Z. Foruzanfar, Ed.). Elmi va Farhangi, Tehran. (In Persian).
Ibn Arabi, M. (n.d.). Al-Futūḥāt al-Makkiyya [The Meccan Revelations] (Vol. 2, M. Khajavi, Trans.). Mowlā Publishing, Tehran. (In Persian).
Lewisohn, L. (2005). Mirās-e tasawwuf [Heritage of Sufism] (Trans.). Nashr-e Markaz, Tehran. (In Persian).
Mohseni, M. B., & Marandi, L. (2007). The manifestation of Sufi dreams in Rumi’s Masnavi. Erfān Studies Quarterly, 5(19), 175–178. (In Persian)
Mortazavi, M. (2004). Maktab-e Hāfez: Introduction to Hafez Studies. Sotudeh Publishing, Tabriz. (In Persian).
Pournamdarian, T. (2005). Dar sāye-ye āftāb [In the Shadow of the Sun]. Sokhan, Tehran. (In Persian).
Qur’an al-Karim. (n.d.). (In Arabic).
Sadri, J., & Samadi, Q. A. (n.d.). Tasawwuf dar maktab-e Khorāsān [Sufism in the Khorasan School]. Persian Literature Quarterly, Islamic Azad University of Mashhad. (In Persian).
Salami, A. A. (2009). Tārikh al-Sūfiyya [History of the Sufis] (G. Mohajeri Zadeh, Trans.). Tāhuri, Tehran. (In Persian).
Sarraj Tusi, A. N. (n.d.). Al-Luma‘ fi al-Tasawwuf [The Luminous Treatise on Sufism]. (In Persian).
Shafiei Kadkani, M. R. (1999). Zabur-e Pārsi [The Persian Psalter]. Āgah, Tehran. (In Persian).
Vahdani Far, O., & Entezāri, S. (2022). A conceptual metaphor analysis of love in the story of Sheikh San‘an. Erfān and Mythology Studies Quarterly, 18(68), 149–164. (In Persian).
مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی
دوره 10، شماره 1
فروردین 1405
صفحه 1-21

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 26 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری: 16 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 04 مرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار