برداشت ها و تعبیرات بدیع عین القضات همدانی از اصطلاحات عرفانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس‌ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد. مشهد. ایران

2 نویسنده مسئول، دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی،دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

عین القضات همدانی، عارف سنّت شکن و عادت ستیز سدۀ پنجم و ششم هجری است که با اندیشه ها و افکار بدیع و تازۀ خود به عرفان و تصوّف اسلامی غنای بیشتری افزوده است. ویژگی سنّت شکنیِ عین القضات همدانی در تمام جوانب زندگی او از جمله مواجهه با اصطلاحات عرفانی به چشم می خورد، به طوری که مقایسۀ اصطلاحات عرفانیِ به کاررفته در آثار او با میراثِ به جا مانده از کتاب های عرفان و تصوّف، نشان می دهد که عین القضات همدانی گاه با برهم زدن نظام رایج و سیر معمول مفاهیم اصطلاحات عرفانی، برداشت های تازه و جدیدی از اصطلاحات ارائه کرده است. نتایج مقالۀ حاضر نشان می دهد که برخی از تأویلات بدیع و تازۀ او از اصطلاحات عرفانی مانند «ایمان»، «بازار خواص»، «زنّار»، «مجمع البحرین» و بیشتر مصادیقِ «حجاب» و «نماز» به تمامی ساخته و پرداختۀ عین القضات همدانی است و در آثار عارفان و صوفیان پیش از او دیده نمی شود. همچنین برخی دیگر از اصطلاحات مانند «ظلم»، «فقر» و «کفر» متاثر از سخنی کوتاه از صوفیان و عارفانِ پیش از وی است که عین القضات همدانی آن مفهوم را در آثار خود توسّع بخشیده و به طور گسترده و مفصل مطرح کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Innovative Understandings of Sufi Terminology by Ayn al-Qudat Hamadhani

نویسندگان [English]

  • Niloufar Bahramzadeh 1
  • Salman Saket 2
1 M.A. in Persian language and literature, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Corresponding Author, Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Dr. Ali Shariati Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Ayn al-Quḍāt Hamadānī, a tradition-breaking and norm-challenging mystic of the 5th and 6th centuries AH, enriched Islamic mysticism and Sufism with his innovative and fresh ideas. The characteristic of breaking tradition in ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī is evident in all aspects of his life, including his approach to mystical terminology. To the extent that a comparison between the mystical terms used in his works and the heritage preserved in classical books of mysticism and Sufism reveals that ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī sometimes disrupted the prevailing order and the usual semantic trajectory of mystical concepts. He offered new and original interpretations of terminology. The findings of the present article clearly show that some of his unique and fresh interpretations of mystical terms such as "īmān" (faith), "bāzār-i khawāṣ", "zunnār", "Majmaʿ al-Baḥrayn "(The Confluence of the Tow Seas), and most instances of "ḥijāb"(veil) and "namaz"(prayer) were entirely constructed and developed by ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī himself. These do not appear in the writings of earlier mystics and Sufis. Furthermore, certain other terms such as "ẓulm", "faqr "(poverty), and "kufr"(unbelief) were influenced by brief statements from earlier Sufis and mystics. ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī expanded these concepts and addressed them extensively and in great detail throughout his own works.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ayn al-Qudat Hamadani
  • Original Interpretations
  • Bazari Khavas Hijab Namaz Faqr
  • Zonnar

مراجع

انصاری، عبدالله‌بن‌محمد (1362). طبقات الصوفیه. مقابله و تصحیح: محمّد سرور مولایی. تهران: توس.
بهرام­زاده، نیلوفر؛ ساکت، سلمان؛ اشرف ­امامی، علی. (1404). «نوآوری­های عین­القضات همدانی در مفهوم کفر». فصلنامۀ علمی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا. سال هفدهم. شمارۀ 40. ص 157-183.
پورجوادی، نصرالله. (1378). «سیر اصطلاحات صوفیان از «نهج الخاص» ابومنصور اصفهانی تا «فتوحات» ابن عربی». نشریۀ معارف. شمارۀ 48. ص 3-55.
پورجوادی، نصرالله. (1368). «نهج الخاص». نشریۀ بنیاد دایرة المعارف اسلامی. سال سوم. شمارۀ 1 و 2. ص 94-149.
پورجوادی، نصرالله. (1401). عین­القضات و استادان او. چاپ سوم. تهران: اساطیر.
ترمذی، محمّد بن علی. (1422). ختم الاولیاء. تحقیق: عثمان اسماعیل یحیی. بیروت: المطبعة الکاثولیکیة.
ثبوت، اکبر. (1403). با عین­القضات و آیین فرافرقه­ای. تهران: حکمت سینا.
حلاّج، حسین بن منصور. (1423 ق.). دیوان الحلاّج. وَضعَ حَواشیه وَ علّق عَلیه: محمّد باسل عیون­السّود. چاپ دوم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خرگوشی، عبدالملک بن محمّد. (1427 ق.). تهذیب الاسرار فی أصول التصوّف. تحقیق: بسام محمّد بارود. بیروت: دارالکتب العلمیه.
رحمانی، اکرم و اقدامی، علیرضا. (1392). «مجمع­البحرین، اقلیم هشتم، بهشت ناپیدای زمین». چشم­انداز جغرافیایی (مطالعات انسانی). سال هشتم. شمارۀ 22. بهار. ص106-116.
سجادی، سید جعفر. (1370). فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری.
سرّاج طوسی، ابی­نصر. (1421 ق.). اللّمع فی تاریخ التصوف الإسلامی. ضبطه و صحّحه: کامل مصطفی الهنداوی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سلمی، ابوعبدالرحمن. (1421 ق.). حقائق التفسیر. تحقیق: سیّد عمران. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سهروردی، شهاب­الدین. (1427 ق.). عوارف المعارف. تحقیق و ضبط: توفیق علی وهبه و احمد عبدالرحیم سایح . قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
عین­القضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمّد بن علی میانجی. ( 1402 الف). تمهیدات. به تصحیح عفیف عسیران. چاپ پنجم. تهران: اساطیر.
عین­القضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمّد بن علی میانجی. (1401). زبدة الحقایق. به تصحیح عفیف عسیران. ترجمۀ غلامرضا جمشید نژاد اوّل. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
عین­القضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمّد بن علی میانجی.  (1402 ب). نامه­های عین­القضات همدانی. به تصحیح علی­نقی منزوی و عفیف عسیران. چاپ پنجم. تهران: اساطیر.
غزالی، ابوحامد محمّد. (1392). احیاء علوم­الدّین. ترجمۀ مؤید­الدّین محمّد خوارزمی. به کوشش حسین خدیوجم. چاپ هشتم. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، ابوحامد محمّد. ( (1378). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. چاپ هشتم. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، ابوحامد محمّد. (1364). مشکات­الانوار. ترجمۀ صادق آیینه­وند. تهران: امیرکبیر.
غزالی، احمد. (1359). سوانح. تصحیح هلموت ریتر. با تصحیحات جدید و مقدمه و توضیحات نصرالله پورجوادی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
قشیری، ابوالقاسم (1361). ترجمۀ رسالۀ قشیریه. با تصحیحات و استدراکات بدیع­الزمان فروزانفر. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
کلابادی، ابوبکر محمّد. (1371). متن و ترجمۀ کتاب تعرف. به کوشش محمّدجواد شریعت. تهران: اساطیر.
گوهرین، سید صادق. (1376). شرح اصطلاحات تصوّف. چاپ دوم. جلد اوّل. تهران: زوّار.
گوهرین، سید صادق. (1380). شرح اصطلاحات تصوّف. جلد ششم. تهران: زوّار.
گوهرین، سید صادق. (1382). شرح اصطلاحات تصوّف. جلد هفتم. تهران: زوّار.
مایل هروی، نجیب. (1374). خاصیت آینگی. تهران: نی.
مجاهد بن جبر. (1410). تفسیر مجاهد. تحقیق: محمّد عبد الاسلام ابوالنیل. مدینة النصر: دار الفکر الاسلامی الحدیثة.
مستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیل محمّد. (1363). شرح التعرّف لمذهب اهل تصوّف. با مقدمه و تصحیح و تحشیۀ محمّد روشن. تهران: اساطیر.
میبدی، احمد بن محمّد. (1371). کشف الاسرار و عده الابرار. به سعی و اهتمام علی­اصغر حکمت. تهران: امیرکبیر.
نعمتی، زهرا. (1389). «مقایسۀ برخی از اصطلاحات عرفانی تمهیدات با چند متن عرفانی». نشریۀ بهارستان سخن (ادبیات فارسی آزاد خوی). دورۀ 6. شمارۀ 15. بهار و تابستان. ص 187-208.
هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان. (1400). کشف ­المحجوب. به­تصحیح محمود عابدی. چاپ سیزدهم. تهران: سروش.
مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی
دوره 10، شماره 1
فروردین 1405
صفحه 87-113

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 30 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 17 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش: 28 آبان 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار