پیوندهای اسطوره‌ای و آیینی در شاهنامه و مهابهارتا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، استادیار، گروه ادیان شرق، دانشکده ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب قم ،قم ، ایران

2 پژوهشگر، پژوهشگاه ادیان و مذاهب وابسته به دانشگاه ادیان و مذاهب قم ،قم ، ایران

چکیده

این پژوهش به بررسی تطبیقی پیوندهای اسطوره‌ای و آیینی در دو منظومه حماسی شاهنامه و مهابهارت می‌پردازد، با توجه به اشتراکات فرهنگی و تاریخی میان اقوام هند و ایرانی، هدف این مطالعه تحلیل عناصر مشترک در آیین‌ها و اسطوره‌های این دو اثر باستانی است. روش تحقیق به صورت تحلیلی‌ـ‌تطبیقی است و به بررسی مناسک آیینی همچون تطهیر با خون، آب و آتش، و آیین‌های قربانی می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد که هر دو منظومه بازتاب‌دهنده نظام‌های اعتقادی مشترکی هستند که ریشه در باورهای کهن هند و ایرانی دارند. برای نمونه، آیین قربانی اسب که در داستان کیخسرو و پاندوان دیده می‌شود، بیانگر تلاش برای پاک‌سازی گناهان و کسب رستگاری است. همچنین، آزمون‌های پاکدامنی نظیر عبور سیاوش از آتش و تطهیر سیتا در مهابهارت، نشان‌دهنده باورهای مشترک درباره اثبات حقانیت از طریق آزمون‌های الهی است. تطابق آیین‌های خاکسپاری، از جمله دخمه‌گذاری در شاهنامه و سوزاندن اجساد در مهابهارت، بر اهمیت تطهیر و رستگاری در باورهای اسطوره‌ای هر دو فرهنگ تأکید دارد. این یافته‌ها نشان می‌دهد که شاهنامه و مهابهارت نه تنها به عنوان منابع ادبی و تاریخی ارزشمند، بلکه به عنوان اسناد فرهنگی، نمایانگر پیوندهای عمیق میان دو ملت ایران و هند هستند. این پژوهش بر اهمیت مطالعات تطبیقی در درک بهتر اشتراکات فرهنگی میان تمدن‌های باستانی تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Mythical and Ritual Links in the Shahnameh and Mahabharata

نویسندگان [English]

  • مهدی دانشور 1
  • somayeh khalili 2
1 Corresponding Author, Assistant Professor, Department of Eastern Religions, Faculty of Religions, Qom University of Religions and Sects, Qom, Iran.
2 Researcher, Institute of Religions and Denominations affiliated with Qom University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده [English]

This research presents a comparative analysis of the mythical and ritual links in two epic poems, the Shahnameh and the Mahabharata, examining the cultural and historical commonalities between Indian and Iranian peoples. The study analyzes shared elements in the rituals and myths of these ancient works through an analytical-comparative approach. Ritual practices such as purification through blood, water, and fire, as well as sacrificial rites, are the focus. Results indicate that both epics reflect belief systems rooted in ancient Indian and Iranian traditions. For example, the horse sacrifice ritual in the stories of Kay Khosrow and the Pandavas symbolizes efforts to cleanse sins and attain salvation. Similarly, purity tests such as Siyavash’s passage through fire and Sita’s purification in the Mahabharata demonstrate shared beliefs in divine trials to prove righteousness. Furthermore, similarities in burial rites, including entombment in the Shahnameh and cremation in the Mahabharata, underscore the significance of purification and salvation in the mythological beliefs of both cultures. These findings suggest that the Shahnameh and Mahabharata serve as valuable cultural documents, revealing deep connections between Iranian and Indian civilizations. This study highlights the importance of comparative analyses in understanding cultural commonalities among ancient societies.Keywords: Shahnameh, Mahabharata, mythology, ritual, purification, sacrifice, comparative studies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • mythology
  • ritual
  • purification
  • sacrifice
* قرآن کریم.
امام اعظمی، علی، (1402)، رساله «تحلیل فضائل و رذائل اخلاقی در قرآن و کتاب مهابهارتا»، دفاع شده در جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، پایگاه ایرانداک.
ایرانشان بن ابی الخیر. (1370). بهمن نامه. تصحیح ر. عفیفی. تهران، ایران: علمی و فرهنگی.
باستید، روژه، (1391). دانش اساطیر. ترجمة جلال. ستاری. تهران، ایران: توس.
بهار، مهرداد،(1386)، جستاری در فرهنگ ایران. تهران، ایران: اسطوره.
پرتو، بابک (۱۳۹۳)، اسطوره و آیین، تهران: کتابدار
پورداوود، ابراهیم، (1377)، توضیحات یشت ها. در یشتها. تهران، ایران: اساطیر.
تریپاتهی، راما شنکر ( 1400)، تاریخ هند قدیم، ترجمه سیدابوالفضل علیزاده طباطبایی، تهران: آواهیا
خالقی مطلق، جلال. (1356). «یکی دخمه کردش ز سم ستور»، مجلة زبان و ادبیات فارسی، ،124 .462₋470.
خدادادیان، اردشیر، (1376)، آریایی‌ها و مادها (تاریخ عهد باستان)، تهران: تشتر.
دوبوکور، مونیک. (1391). رمز های زنده جان. ترجمة ج. ستاری. تهران، ایران: مرکز.
دومزیل، ژرژ.( (1383ب). سرنوشت شهریار، ترجمه شیرین مختاریان، مهدی باقی، تهران، ایران: قصه
دومزیل، ژرژ.( (1384). بررسی اسطورة کاووس در اساطیر ایرانی و هندی. ترجمه شیرین مختاریان، مهدی باقی تهران، ایران: قصه
دومزیل، ژرژ.(1383الف). سرنوشت جنگجو، ترجمه شیرین مختاریان،تهران، ایران: قصه.
رضایی، مهدی، (1384). آفرینش و مرگ در اساطیر. تهران، ایران: اساطیر.
روتون، ک. ک، (1387). اسطوره، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل پور. تهران، ایران: مرکز
رویانی، وحید؛ موسوی، صفیه، (1393)، «مقایسه ی تطبیقی فره ایزدی در شاهنامه و مهابهاراتا»، جستارهای نوین ادبی»زمستان 1393 - شماره 187.
سگال، رابرت. آلن، (1394)، اسطوره، ترجمه فریده فرنودفر، تهران، سینا.
شوالیه، ژان،گربران، آلن، (1387). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه. فضایلی. تهران، ایران: جیحون.
صدیقی، علیرضا، قبادی، حسینعلی، (1385)،«مقایسه ساختاری خویشاوند کشی و خویشاوند آزاری در شاهنامه و مهابهارتا». فصلنامة پژوهش های ادبی، شماره11، 145₋164
علمی، قربان؛ براتی پور، حمید رضا؛ لطیفی، عبد الحسین؛ جلالی شیجانی، جمشید، (1401)، «مفهوم نفس درمنظومه مهابهاراتا»، پژوهش های اعتقادی کلامی ،بهار 1401 - شماره 45.
فردوسی، ابوالقاسم، (1386). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی مطلق. تهران، ایران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
فریزر، جیمز جورج، (1388)، شاخه زرین: مطالعه‌ای در دین و جادو. ترجمة ک. فیروزمند. تهران، ایران: آگاه.
کریستنسن، آرتور، (1389)، نمونه های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانهای ایرانیان. ترجمة ژاله آموزگار، احمد، تفضلی. تهران، ایران: چشمه.
کوپر، جی. سی، (1392)، فرهنگ نمادهای آیینی. ترجمة رقیه بهزادی، تهران، ایران: علمی.
مخبر، عباس، (1396)، مبانی اسطوره شناسی، تهران، ایران: مرکز
مختاریان، بهار، (1377)، اسطوره ی فریدون و ضحاک. مجلة ایران شناسی، شماره2، ص360
مدرسی، فاطمه؛ صیاد چمنی، آرتمیز، (1404) «هستی‌شناسی انسان در شاهنامه و مهابهاراتا بر بنیاد نیکی و بدی اسطوره»، مطالعات شبه قاره، بهار و تابستان 1404 - شماره 48، 161 ـ 180
مشکور، محمدجواد، (1363)، ایران در عهد باستان (در تاریخ اقوام و پادشاهان پیش از اسلام)، تهران، اشرفی.
موسوی، صفیه؛ مدرّسی، فاطمه (1397)، «مقایسة دو شخصیّت عرفانی در شاهنامه و مهابهاراتا»، بهارستان سخن»زمستان 1397 - شماره 42 ، 163 ـ 180
مهابهارتا. (1358). ترجمة نقیب خان. تصحیح م. جلالی نائینی. تهران، ایران: طهوری.
هاشمیان، لیلا، (1389)، نگاهی به رویین تنان اسطوره ها و وجوه مشترک رویین تن شاهنامه با رویین تن  مهابهارات. فردوسی ، شماره87 ،51 ـ 53
هرودوت. (1362). تاریخ هرودوت. ترجمة غ. وحیدمازندرانی. تهران، ایران: علمی و فرهنگی.
هینلز، جان،  (1386)، چشم اندازهای اسطوره. ترجمة ج. ستاری، تهران، ایران: توس
هینلز، جان،  (1387)، مقدس و نامقدس. ترجمة نصرالله زنگوئی، تهران، ایران: سروش.
هینلز، جان، (1388)، شمنیسم؛ فنون خلسة کهن. ترجمة م. مهاجری. تهران، ایران: ادیان
هینلز، جان، (1390)، اسطوره‌های هند و ایران، ترجمه: لیلا زهرا، تهران: نشر نی.
هینلز، جان،.(1390)، اسطورة بازگشت جاودانه. ترجمة ب. سرکاراتی. تهران، ایران: طهوری
الیاده، میرچا، (1396). اسطوره و آیین. ترجمه ابوالقاسم، اسماعیل پور، تهران، ایران: هیرمند.
یشت‌ها، (1377)، ترجمة ابراهیم، پورداوود، تهران، ایران: اساطیر.
یعقوبی، رضا، (1380). خلاصه و گزارشی از کتاب چگونگی تدفین مردگان در عصر آهن در فالت مرکزی ایران. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ،42₋3  و 100 ـ104