کارگزاران ایزدی و شاهان فرّهمند ایرانشهر، از کیومرث تا اردوان اشکانی، در تاریخ طبری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

نویسنده مسئول، استادیار، دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی،تهران ، ایران

چکیده

مفهوم فرّه در ایران باستان به پادشاهان مشروعیّت الهی و اجتماعی می‌داده است و خداوند با اعطای فرّه آنها را منسوب و هدایت می‌کرده است. در منابع پیش از اسلام اشاره به فرّه شاهی بسیار برجسته بوده است و دانشمندان ایرانی بعداز اسلام به وسیله دسترسی به برخی از این منابع با این مفهوم آشنا شده‌اند. محمد بن جریر طبری مورخ، مفسر قرآن، فقیه و الیهدان مشهور ایرانی، قبل از دیگر دانشوران مسلمان به مفهوم ایرانی «فرّه» اشاره می‌کند. طبری در تاریخ الرسل و الملوک با واژه‌های «بهاء»، «تائید»، «عون»، «عزّ»، «جبّار» و «سطوت» به مفهوم «فرّه» شاهی شاهان ایران باستان اشاره می‌کند و در نتیجه آنان مقدس و «فرّه مند» بوده‌اند. این فرّه که تائید و راهنمایی خداوند بوده است، به شاهان دانش، خرد، آگاهی، هوشیاری، تدبیر، پاکی، راستی، داد، زیبائی، توانائی، دلیری و قدرت می‌داده است. این شاهان به یاری فرّه کارهای بزرگ و گوناگونی در قلمرو اصلی شان یعنی اقلیم خنارث و ایرانشهر انجام می‌داده‌اند، آبادانی سرزمین‌ها، ساختن خانه‌ها، شهرها، ساختن نهرها و رودها، استخراج سنگ‌های گوناگون از کانی‌ها، ایجاد رفاه و آسایش، ایجاد طبقه‌ها و رده‌ها، استفاده از گیاهان و رام کردن حیوانات، جنگ با دشمن و راندن آنها و ستیز با شیاطین و جادوگران. پادشاهان ایران باستان به عنوان کارگزاران خداوند و صاحبان «فرّه» ایزدی از ابتدا شامل کیومرث، هوشنگ، طهمورث، جمشید، فریدون، ایرج، منوچهر، زو، کیقباد، کی کاووس، سیاوخش، کیخسرو، لهراسب، بشتاسب، اردشیر بهمن، خمانی، دارای بزرگ، دارای کوچک، اسکندر و اشک در تاریخ طبری مطرح می‌شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Divine Agents and Kings with a Farr(ah) of Iranshahr, from Kiyomars to Ardawan the Parthian, in Tabari's History

نویسنده [English]

  • Masoud Shavarani
Corresponding Author, Assistant Professor, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran.
چکیده [English]

In ancient Iran, the concept of "Farr(ah)" was associated with the divine and social legitimacy of kings. It was believed that God bestowed "Farr(ah)" upon them, linking and guiding them. References to "Farr-e-Shah" have been prominent in sources predating Islam, and Iranian scholars after Islam have become familiar with this concept through access to some of these sources. The historian, Quran interpreter, jurist, and renowned Iranian theologian Muhammad ibn Jarir al-Tabari, before other Muslim scholars, mentioned the concept of the Iranian "Farr." In his work "Tarikh al-Rusul wa al-Muluk", he refers to the kings of ancient Iran using terms such as "Beauty," "Support," "Aid," "Glory," "Majesty," and "Dominance" to describe the "Farr" of Iranian kings. According to him, these kings were sacred and owner of Farr. This "Farr," which represented divine support and guidance, granted kings qualities such as wisdom, knowledge, awareness, vigilance, prudence, purity, righteousness, justice, beauty, strength, bravery, and power. With the aid of "Farr," these monarchs undertook great and diverse actions within their domains—such as developing lands, building homes, cities, constructing channels and rivers, extracting various minerals, creating prosperity and comfort, establishing social classes and ranks, utilizing plants, domesticating animals, fighting enemies, and combating evil spirits and sorcerers. The kings of ancient Iran, as servants of God and holders of the "Farr" bestowed by the divine, are mentioned in al-Tabari's history, ranging from kings such as key mythic figures like Keyumars, Hushang, Tahmuras, Jamshid, Fereydun, Iraj, Manuchehr, Zo, Keyqobad, Keykavus, Kavoos, Siyawash, Keykhosrow, Loharasp, Bishtasp, Ardshir Bahman, Khomani, the Great, the Dara, Alexander, and Ashk.

کلیدواژه‌ها [English]

  • God
  • Farr
  • (Divine Glory)
  • Tabari
  • King. Realm. and Khunirath .. (the sacred land)
ابن بلخی(1374)، فارس نامه، بر اساس متن مصحح لسترنج و نیکلسن، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسائی، بنیاد فارس شناسی.
ارداویراف نامه(1382)، فیلیپ ژینیو، ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار، انتشارات معین.
اعتماد مقدم، علیقلی(بی‌تا)، فرّه در شاهنامه، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.
اوستا:کهنترین سرودهاومتن‌های ایرانی(1387).ترجمه جلیل دوستخواه، تهران: مروارید.
اومستد،آلبرت(1378).تاریخ شاهنشاهی هخامنشی،ترجمه محمد مقدم،تهران:امیرکبیر
آموزگار، ژاله(1386)، زبان، فرهنگ اسطوره، تهران، معین.
بلعمی،ابوعلی(1353).تاریخ بلعمی،تصحیح محمدتقی‌بهار،تهران:تابش
بندهش(1395)، فرنبغ دادگی، ترجمۀ مهردادبهار، تهران: توس.
خواندامیر، غیاث الدین حسینی،(بی‌تا).  تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، مقدمه جلال الدین همایی، تهران، خیام
دین کرد هفتم(1389)، تحقیق محمد تقی راشد محصل، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دینکرد چهارم(1393)، تحقیق مریم رضایی، زیر نظر سعید عریان، انتشارات علمی.
روایات داراب هرمزیارد،به اهتمام رستم اون والا، بمبئی.
زنر،رابرت چارلز(1388)،طلوع و غروب زردشتی گری، ترجمه تیمور قادری، تهران، مهتاب.
سودآور،ابوالعلاء(2005).فرّه ایزدی در آئین پادشاهی ایران باستان،هوستون:میرک.
شاکد،شائول(1384). از ایران زردشتی تا اسلام، مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.
شاورانی،مسعود(1398). مروری بر آموزه خلیفة الله در اسلام. پژوهشنامه ادیان، 13(25)، 95-134
شاورانی،مسعود(1399). بررسی اصطلاح خلیفة الله در متون عرفانی(قرن دوم تا یازدهم هجری). پژوهشنامه ادیان، 14(28)، 119-148.
شاورانی،مسعود(1399). بررسی تاریخی عبارت «خلیفة الله» در روایات مذاهب اسلامی. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، 16(54)، 19-29.
شاورانی،مسعود(1401). تفسیر واژه «خلیفه» در تفاسیر قرآنی،قرن دوم تا ششم هجری. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، 18(58)، 118-133.
شاورانی،مسعود(1403). بررسی نمادها و نمودهای فرّه ایزدی در زمان پادشاهی خسروپرویز در تاریخ طبری. مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی، 8(2)، 107-136. https://doi.org/10.22111/jrm.2024.48119.1167
شاورانی،مسعود(1403). جایگاه انسان در الهیات زیست محیطی اسلام، خلیفه یا عبد.الهیات عملی، 1 (1)، 57-84.      . https://doi.org/10.22034/pt.2024.421351.1020
شاورانی،مسعود(1404). نمودها و نمادهای «فرّه» در دوران پادشاهی انوشیروان ساسانی در تاریخ طبری‏. ادیان و عرفان، 58 (1)، 25-50. https://doi.org/10.22059/jrm.2025.391752.630595
شاورانی،مسعود(1405). نمادها و نمودهای فرّه شاهی در دوران پادشاهی بهرام گور ساسانی در تاریخ طبری‏. ادیان و عرفان، 59 (1)، 109-135 https://doi.org/10.22059/jrm.2026.408049.630713
شاهپورشهبازی،علیرضا(1390). جستاری درباره یک نماد هخامنشی، فروهر، اهورامزدا یا خورنه، ترجمه شهرام جلیلیان، تهران: شیرازه.
شاهپورشهبازی،علیرضا(1351). شاهنشاهان و سنت های ایرانیان، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.
شایست ناشایست(1369)، آوانویسی و ترجمه، کتایون مزداپور، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
صفا،ذبیح الله(1333).حماسه سرائی در ایران،تهران:پیروز.
طبری، محمد(1375)، تارخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات اساطیر.
علاء قزوینی، علی(1397)، مناهج الطالبین فی معارف الصادقین، تحقیق و تصحیح احمد بهنامی، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
فرای، ریچارد(1354)، «سازمان های شاهنشاهی هخامنشی»، پژوهش های هخامنشی، ترجمه شاهپور شهبازی، موسسه تحقیقات هخامنشی.
قزوینی، شرف الدین(1383)، المعجم فی آثار ملوک العجم، به کوشش احمد فتوحی نسب، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
کارنامه اردشیر بابکان(1369)، به اهتمام محمد جواد مشکور، دنیای کتاب.
کومن،فرانتس(1380).آیین پر رمز و راز میترایی،ترجمه هاشم رضی،تهران:بهجت.
گزنفون(1383).کورش نامه،ترجمه رضا مشایخی،تهران:شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
گزیده های زادسپرم(1385)، تحقیق محمد تقی راشد محصل، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مجتبائی،فتح الله(1399).شهر زیبای افلاطون و شهریاری آرمانی در ایران باستان،تهران:هرمس.
معین،محمد(1388).مزدیسنا و ادب پارسی،تهران:دانشگاه تهران.
مینوی خرد(1454)، احمد تفضلی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
نولدکه، تئودور(1388)، تاریخ ایرانیان و عرب ها در زمان ساسانیان، ترجمه عباس زریاب، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نولدکه، تئودور(2537)، حماسه ی ملی ایران، ترجمه بزرگ علوی، تهران: سپهر.
ویتبی، مایک(1392)، «طبری: دوران پیش از مسیح»، صص33 تا 52، ترجمه زینب پیری، مجموعه مقالات «طبری، تاریخ نگار مسلمان و شاهکار او، ویراسته ی هیو کندی»، به کوشش محمد حسین ساکت، خانه کتاب.
ویسهوفر،یوزف(1380). ایران باستان از 550 تا 650 پس از میلاد، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران: ققنوس.
هینلز،جان(1368).شناخت اساطیر ایران،ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی،تهران:چشمه.
منابع عربی
ابن سیده، اسماعیل(1421)، المحکم والمحیط الأعظم، محقق عبد الحمید هنداوی، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن سیده، المحکم و المحیط الاعظم، بیروت، دارالکتب العلمیة.
ابن فارس، احمد(1979)، معجم مقاییس اللغة، محقق عبد السلام محمد هارون، دار الفکر، عام النشر.
ابن منظور، محمد(1414)، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
ازهری، محمدبن احمد(1421)، تهذیب اللغه، علّق علیها عمر سلامی، عبدالکریم حامد، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
ثعالبی، ابومنصور، غرر الاخبار الملوک الفرس و سیرهم، پاریس، زوتنبرگ.
جوهری، اسماعیل(1407)، الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق عطار، احمد عبدالغفور، بیروت، دار العلم للملایین.
خوارزمی، ابوعبدالله، مفاتیح العلوم، التحقیق إبراهیم الأبیاری، دار الکتاب العربی.
راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، طلیعة النور
زمخشری، عمر(1399ق)، أساس البلاغة، بیروت، دارصادر.
صاحب، اسماعیل، المحیط فی اللغة، عالم الکتاب
طبری، ابوجعفر محمد(1967)، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، دارالتراث، طبعة الثانیة، بیروت.
طبری،محمدبن جریر(1412)،جامع البیان فى تأویل آی القرآن،بیروت:دارالمعرفة.
فراهیدی، خلیل، العین، تحقیق مهدى المخزومی و ابراهیم السامرائی، بیروت، منشورات مؤسسة الاعلمی للمطبوعات
مسکویه، ابوعلی احمد(2000)، تجارب الأمم وتعاقب الهمم، محقق أبو القاسم إمامی، تهران، سروش.