معنا و کارکرد "اقتدار معنوی" در تصوف از آغاز مشروطه تا پایان عصر پهلوی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه تاریخ ، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

2 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

اقتدار معنوی در معنای مرجعیت معنوی، بالاترین درجه اعتبار دینی است که در واژه قطب معنای کامل خود را نشان می دهد. در نگاه تصوف از طریق کسب درجات معنوی می توان به این مقام دست یافت. ادعای صوفیان در چگونگی این دست یابی و شراکت آنان در این مقام با فقها، علاوه بر ایجاد رقابتهای شدید دینی، به محوری مهم و اثرگذار در چگونگی مناسبات دین و سیاست تبدیل شده است. به منظور شناخت مفهوم اقتدار معنوی در حوزه تصوف می توان شاخص هایی چون شجره نامه معنوی و رابطه مراد و مرید را برای آن تبیین کرد. 
پرسش این است که "اقتدار معنوی" در مناسبات صوفیان با حکومت های قاجار (دوره مشروطه) و پهلوی، از نظر معنا و کارکرد چه تغییراتی در مبانی اعتقادی تصوف ایجاد کرد. فرض بر این است که مفهوم اقتدار معنوی در طریقت های تصوف با تأثیرپذیری از شرایط سیاسی- اجتماعی، از رویکرد استقلال در برابر حکومت و علمای متشرع در سده های پیشین به سمت همگرایی و اتحاد با حکومت از یک سو و و مدارا با شریعت از دیگر سو متمایل شد. دستاورد این پژوهش تغییر و تحول در اندیشه و مبانی اعتقادی تصوف در این زمینه  را نشان می دهد که پوسته معنوی را همچنان حفظ، اما در عمل با نشانه هایی از تلاش برای کسب قدرت دنیوی همراه بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The meaning and function of "spiritual authority" in Sufism From the beginning of the constitution to the end of the Pahlavi era

نویسندگان [English]

  • akram goli 1
  • Hadi Vakili 2
1 PhD student, history of Iran in the Islamic period, Ferdowsi University of Mashhad, Iran
2 Associate Professor, Department of History, Ferdowsi University of Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Spiritual authority is the highest degree of religious authority, which acquires its full meaning in Qutb. From the Sufi point of view, this position can be achieved by attaining spiritual positions. The claims of the Sufis on how to achieve this position, and the common ground they share with the jurists, have not only led to intense religious competition, but have also become an influential factor in the relationship between religion and politics. The concept of spiritual authority in Sufism can be explained in terms of indicators such as spiritual genealogy and the relationship between Murad (one who is sought) and Murid (a willing disciple).
The question is how the "spiritual authority" of the Sufis changed the foundations of Sufism in terms of meaning and function, given the achievements of the Sufis due to their relations with the Qajar and Pahlavi governments. It is assumed that the concept of spiritual authority in Sufism is influenced by political and social conditions, from the approach of independence against the government and religious scholars in the previous centuries, towards convergence and unity with the government on the one hand, and tolerance with the Sharia law. He leaned on the other side.. While it continued to retain the spiritual mantle, in practice there were signs of attempts to gain worldly power.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Meaning and Function
  • Spiritual authority
  • Sufism
  • Constitution
  • Pahlavi
آزمایش، مصطفی(1381). درآمدی بر تحولات تاریخی سلسله نعمت اللهیه در دوران اخیر. تهران: حقیقت.
افضل الملک، میرزا غلامحسین (1361). افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.
امین، سیدحسن (1385). «رضاشاه پهلوی و پیشگویی سلطنت او؛ واکاوی فلسفی یک روایت تاریخی»، ماهنامه حافظ، شهریور، ص ص. 11-14.
اورنگ، شیخ الملک (1345). تو روزی سلطان مقتدر این مملکت خواهی شد، سالنامه دنیا، (شماره 22)، ص ص .216-220.
بامداد، مهدی (1347). شرح حال رجال ایران ،تهران: زوار، ج1.
تابنده، علی (1377). خورشید تابنده: شرح احوال و آثار عالم ربانی سلطان حسین تابنده گنابادی (رضاعلیشاه)، تهران: حقیقت.
خاوری، اسدالله (1362).ذهبیه (تصوف علمی، آثار ادبی)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دباشی، حمید(1384). «شرایط تاریخی تصوف ایرانی در عهد سلجوقی» در مجموعه تصوف ایرانی. ترجمه مجدالدین کیوانی، ویراستار لئونارد لویزن، تهران: مرکز، ص ص. 179-214.
رازشیرازی، میرزاابوالقاسم، (1338). کوثرنامه (با مقدمه احمدبن میرزامحسن عماد)، تهران: خانقاه احمدی.
رامین، علی و همکاران(1389). دانشنامه دانشگستر، ج17 و 8، تهران:موسسه دانش گستر روز.
رحمانیان، داریوش و زهرا حاتمی (1392). مقدمهای بر رویاشناسی تاریخی (مطالعه موردی: تصحیح انتقادی رساله منامیه)، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
رحیمی ششده، مرتضی (1392). از مجذوب علیشاه کبودرآهنگی تا مجذوبعلیشاه گنابادی؛ شرح زندگی اقطاب، مشایخ  ماذونین سلسله نعمت اللهی، تهران: مرتضی رحیمی.
زرینکوب، عبدالحسین، (1369). دنباله جستجو در تصوف ایران، چ 3، تهران: امیرکبیر.
سلیم، محسن (1383). تاریخ قاجار (ایران در دوران فرمانروایی دودمان قاجاریه)، شاهرود: دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود.
صدوقی،..................... (1370). تاریخ انشعابات متاخره سلسله نعمت اللهیه (در مجموعه دو رساله در تاریخ جدید تصوف ایران)، تهران: پاژنگ.
شاه نعمت الله ولی (1355).کلیات اشعارشاه نعمت الله ولی، به کوشش جواد نوربخش، تهران، خانقاه نعمتاللهی.
شیرازی، محمد معصوم «معصوم علیشاه»و «نائب الصدر»، طرائق الحقائق، تصحیح محمد جعفر محجوب، ج3، تهران: کتابفروشی بارانی.
شیروانی [شروانی]، میرزا زین العابدین(مستعلیشاه) (1348). حدائق السیاحه، تهران، سازمان چاپ دانشگاه.
شیروانی [شروانی]، میرزا زین العابدین(مستعلیشاه) (1388). بستان السیاحه، ج1، تصحیح منیژه محمودی، تهران: حقیقت.
صفایی، ابراهیم (1362). رهبران مشروطه، 2ج، تهران: جاویدان علمی.
صفی علیشاه، میرزا حسن (بیتا). بحرالحقایق با انضمام میزان المعرفه، با مقدمه ضیاءالدین مولوی گیلانی، تهران: کتابخانه سنائی.
ظهیرالدوله، علی بن محمدناصر (1385). سفرنامه ظهیرالدوله، به کوشش سیفاله وحیدنیا، تهران: نشر آبی.
لاهیجی، شمس الدین محمد بن یحیی (1391). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، مقدمه و تعلیقات محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، چ دهم، تهران: زوار.
فاطمی قمی، سیدمحمد (1389). خاطرات سیدمحمدفاطمی قمی ، به تصحیح حسن زندیه، تهران:کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
قائم مقامی، جهانگیر (1348)، اسناد تاریخی وقایع مشروطه ایران (نامه های ظهیرالدوله)، تهران: کتابخانه طهوری.
کتاب نارنجی (1367). (گزارشهای سیاسی وزارت امور خارجه روسیه تزاری درباره انقلاب مشروطه ایران) ؛ ظل السلطان و محمدعلیشاه رو در رو)،ترجمه حسین قاسمیان. ویراستار احمد بشیری، ج1، تهران: نور.
کیوان قزوینی، عباسعلی (1376). رازگشا؛ بهین سخن، استوار، بکوشش محمود عباسی، تهران: بینا.
گوهرین، سید صادق (1388). شرح اصطلاحات تصوف، ج1، تهران: زوار.
ماسینیون، لوئی (1358). قوس زندگی منصور حلاج، ترجمه عبدالغفور روان فرهادی، تهران: کتابخانه منوچهری، چ سوم.
مرادی، عباس (396). تصحیح و شرح پنج رساله از ابوالقاسم راز شیرازی (مرآت العارفین، مناسک العاشقین، قنوتیه، مرصاد العباد، منامیه)، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
محمدجعفر خان، (1389). سفرنامه مازندران؛ گزارش روزانه محمدجعفرخان(در سال 1281 خورشیدی)، به کوشش محمدگلبن و احمد شکیب آذر، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مدرسی چهاردهی، نورالدین (1382). سلسله های صوفیه ایران، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
مدرسی چهاردهی، نورالدین (1361). سیری در تصوف، (چاپ2)، تهران: انتشارات اشراقی.
مدنی، محمد (1376). در خانقاه بیدخت چه میگذرد؟، با مقدمه احمد عابدی، قم: مولف.
مرکز بررسی اسناد تاریخی (1379). رجال عصر پهلوی؛ دکتر منوچهر اقبال به روایت اسناد، تهران: مرکز بررسی اسنادتاریخی وزارت اطلاعات.
معیرالممالک، دوستعلیخان (1361). رجال عصر ناصری، تهران: نشر تاریخ ایران.
ملکم، سرجان (بی تا). تاریخ ایران، دوجلد، تهران: کتابفروشی سعدی.
نوربخش کرمانی، جواد (1333). مرید و مراد، تهران: خانقاه نعمت اللهی.
نیر شیرازی، عبدالرسول (1387). روزگار پهلوی اول، شیراز، دریای نور، تصحیح محمد یوسف نیری.
هدایت، رضاقلی خان (1388). تذکره ریاض العارفین. تصحیح نصرت الله فروهر، تهران: امیرکبیر.
یادنامه صالح، (1367). تهران: هیات تحریریه کتابخانه حسینیه امیرسلیمانی.
مُتما (موسسه مطالعات تاریخ معاصر)،38960- پ. (نامه رسمی فرج الله آق اولی رئیس هیات مشاوره انجمن اخوت به علی وثوق به تاریخ 6/4/ 1351)