تجلی عالم مثال در فرش‌های دوره صفویه

نویسندگان

1 استادیار، گروه صنایع دستی ، دانشکده هنر و معماری دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 عضو هیأت علمی گروه صنایع دستی دانشکده هنر و معماری دانشگاه سیستان و بلوچستان.

چکیده

بازنمایی هنر از مباحث پیچیده محسوب می‌شود و حوزه‌های مختلف هنری به تناسب شیوه بیانی خود از آن بهره برده‌اند. از جمله شیوه‌های بیان گرایش به انتزاع است که در طراحی قالی و هنرهای سنتی نمود پیدا می-کند. از آنجا که در دوران صفوی این هنر-صنعت از حرفه روستایی به شهری تغییر یافت، در نقوش آن در فرش نیز تغییراتی ایجاد می‌کردد. همچنین در این دوران اندیشه قالب در جامعه نیز تغییر می‌کند و با احیای اندیشه اشراقی و پس از آن ظهور حکمت متعالی مواجه بوده، بنابراین این پژوهش به دنبال پاسخ به این سوال است عالم مثال گفته شده در اندیشه این حکما چگونه در فرش‌های این دوران بازنمایی و تجلی یافته است؟ و این تأثیر را چگونه می‌توان مشاهده کرد؟ این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و جمع آوری اطلاعات پژوهش کتابخانه‌ای است. هدف از پژوهش تجلی عالم مثال بر فرش‌های دوره صفوی است. یافته‌های پژوهش بیانگر گستردگی اندیشه‌های حکمت خسروانی، فلسفه اشراق و تأثیر آن در تجلی عالم مثال، هورقلیا، گنگ دژ و شهرآرمانی در متن فرش‌های دوره صفویه است؛ ظهور این عالم را با توجه به هندسه دقیق، نور، وزن، تنوع صورت‌ها و در عین حال وحدت آن، استفاده از حاشیه و خطوط گردان در فرش‌‌های باغی، محرابی و لچک ترنج می‌توان مشاهده کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Manifestation of the ideal world in the Persian carpets of the Safavid period

نویسندگان [English]

  • sahel Erfanmanesh 1
  • FATEMEH SHIRAZI 2
1 Sistan and bluchestan, Faculty of Art and Architecture, Assistant Professor
2 : Faculty of Handicrafts Department, Faculty of Art and Architecture, University of Sistan and Baluchistan, Zahedan, Iran.
چکیده [English]

Representation of art is considered to be a complex topic and different art fields use it according to their expression style. One of the most obvious examples can be found in the pattern of Iranian carpets. Various forms of single meanings arising from Iranian and Islamic beliefs are evident in all the paintings. This unity of meaning at the same time as the plurality of forms can be considered the most important value hidden in the art of carpets, which, while creating beautiful images, makes it possible to understand the meanings of symbols through the creation of a substitution relationship between them. The role of Iranian carpets, as one of the manifestations of Iranian-Islamic art, especially during the Golden Age of Iran, i.e. Safavid era, can be considered as an example of the manifestations of Eastern and Islamic art. So that each of these motifs show the concepts and foundations of Islamic art in a way. Now the question is, has the common mystical and philosophical vision in this period influenced the role of the carpet? And how can this effect be observed? This research has been done using the descriptive-analytical method and collecting library data with the aim of research in the manifestation of the world of Safavid period carpets. According to the researches, we witness the spread of the ideas of Hekmat Khosravani, the philosophy of illumination and its influence in the manifestation of the world of example, Horqalia, Gang Dej and Shahr Armani in the text of the carpets of this period. Also, the presence of precise geometry, the variety of forms and at the same time its unity, the use of borders and rotating lines, the pattern of Lakh-Tranj and Baghi, are visual manifestations that will help us achieve the goals of the article.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Alem al-Madale
  • Hekmat Khosravani
  • Suhravardi
  • carpet
  • Safavid period
قرآن کریم
ادواردز، سیسیل (1368)، قالی ایران، ترجمه مهیندخت صبا، تهران: فرهنگسرا.
احمدی ملکی، رحمان(1387)، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال و آینده، جلد اول، تهران: دانشگاه هنر.
احمدی، داریوش، (1388)،پایان جهان و ظهور موعود در ادیان ایران باستان، تهران: نشر جوانه توس.
اﺳﺘﯿﺮﻟﻦ، ﻫﺎﻧﺮی، (1377)، اﺻﻔﻬﺎن ﺗﺼﻮﯾﺮ ﺑﻬﺸﺖ ترجمه جمشید ارجمند، ﺗﻬﺮان: ﻧﺸﺮ ﻓﺮزان.
اسکندرپور خرمی، پرویز و شفیعی، فاطمه، (1391)، نگارگری ایرانی تجلیگاه ملکوت خیال(با تأکید بر آراء شیخ شهاب­الدین سهروردی درباره عالم خیال)» نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، دوره4، شماره8.
اعوانی، غلامرضا، (1375)، حکمت و هنر معنوی(مجموعه مقالات)، تهران: انتشارات گروس
امید، مسعود، (1351)، عالم مثال یا واسطه، مجله کیهان اندیشه، شماره 47.
امین رضوی، مهدی، (1382)، سهروردی و مکتب اشراق، ترجمه دکتر مجدالدین کیوانی، تهران: نشر مرکز.
آژند، یعقوب و نامور مطلق، بهمن. عرفان‌منش، ساحل (1399). تحلیل معنا در قالیچه محرابی موجود در موزه متروپولیتن با روش آیکونولوژی، کیمیای هنر، 9(37)، 71-85.
آملی، سید حیدر؛(1381)؛ جلوه دلدار ترجمه جامع­الاسرار و منبع­الانوار، ترجمه سید یوسف ابراهیمیان آملی، تهران: رسانش.
بلخاری، حسن، (1387)، مبانی نظری فرش از دیدگاه سنت گرایان، مجموعه مقالات اولین هم­اندیشی هنر فرش، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
بورکهارت، تیتوس ، (1389)، هنر مقدس، ترجمه جلال ستاری، تهران: انتشارات توس.
ﺑﻮرﮐﻬﺎرت ، ﺗﯿﺘﻮس، (1392) ﻓﺎس ﺷﻬﺮ اﺳﻼم، ترجمه مهرداد وحدتی، ﺗﻬﺮان: ﻧﺸﺮ ﺣﮑﻤﺖ.
بورکهارت، تیتوس، (1365)، هنر اسلامی، زبان و بیان، ترجمه  مهدی رجب­نیا، تهران: سروش.
بی­نام، (1387)، معنویت و هنر قدسی در هنر ایرانی، کتاب ماه هنر، شماره 121.
پوپ، آرتور اپهام  و آکرمن، فلیپس (1387) سیری در هنر ایران، ترجمه نجف دریابندی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
پورنامداریان، تقی،( 1394)، عقل سرخ، تهران: سخن.
تامپسون،جان(1384)، بافته­ها و قالی­های اوایل دوره صفویه، فصلنامه گلستان هنر، شماره2.
چیت­سازیان، امیرحسین، (1388)، بازشناسی پردیس در بستر نمادگرایانه معماری و فرش ایران، فصلنامه علمی­پژوهشی گلجام، شماره12.
حشمتی رضوی، فضل­الله، (1392)، تاریخ فرش سیر تحول و تطور فرش بافی ایران،  تهران: انتشارات سمت
حصوری، علی(1376)، فرش بر مینیاتور، تهران: نشر فرهنگان،.
خاتمی، محمود (1390)، پیش­درآمد فلسفه­ای برای هنر ایرانی، ویرایش فنی عباس رکنی، تهران: موسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متین.
خزایی، محمد، (1387)، نقشه؛ نقش حضرت محمد(ص) در هنر اسلامی ایران،  کتاب ماه هنر ایران، شهریور، شماره 120. 
خوش­نظر، رحیم و رجبی، محمدعلی، (1387)، حکمت نوری سهروردی و تأثیر آن بر نگارگری ایرانی، کتاب ماه هنر، شماره117.
دهخدا، علی­اکبر (1377)، فرهنگ دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دیماند، ام.اس(1379)، بافته­ها و فرش­های عصر صفوی، اوج­های درخشان هنر ایران، ریچارد اتینگهاوزن و احسان یارشاطر، ترجمه هرمز عبداللهی و رویین پاکباز، تهران: نشر آگه.
رضی، هاشم (1379)، حکمت خسروانی، حکمت اشراق و عرفان از زرتشت تا سهروردی، انتشارات بهجت، چاپ دوم.
رضی، هاشم (1371)، آیین مهر، تهران: بهجت.
سامی، علی(بی­تا)، بافندگی و بافته­های ایرانی از دوران کهن، (بی­جا).
ﺳﻬﺮوردی ،ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﺒﺶ، (1376)، ﺣﮑﻤﻪ اﻻﺷﺮاق، ترجمه جعفر سجادی، .ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.
ﺳﻬﺮوردی ،ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﺒﺶ، (1375)، مجموعه مصنفات، مجلدهای1،2،3،4، چاپ دوم، تهران: موسسه­های مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شمسایی، الهام، (1390)، تمثل مکان و فضای مثالی در عناصر فرش ایرانی با تکیه بر آرای سهرودی و حکمت خسروانی، پایان­نامه دوره کارشناسی ارشد فلسفه هنر، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده ادبیات زبان­های خارجی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم،(1362)، رسائل فلسفی، تصحیح و مقدمه جلال­الدین آشتیانی، چاپ دوم، قم: مرکز انتشارات مطبوعات دینی.
صولتی، یحیی، (1394)، چگونگی صدور کثرت از وحدت بر مبنای قاعده الواحد در نزد ابن سینا و سهروردی، حکمت و فلسفه، 11(1)، 107-124.
ﻋﺎﻟﯿﺨﺎﻧﯽ،  ﺑﺎﺑﮏ، (1389)، ﻫﻮرﻗﻠﯿﺎ در ﻧﺰد سهروردی، نشریه جاویدان خرد، سال هفتم، شماره سوم، دوره جدید.
عسلی، زهرا؛ بلخاری قهی، حسن، حسینی، مهدی و ذهبی، عباس، (1399)، عالم مثال و نظام نوری حکمت اشراق، دو فصلنامه فلسفی شناخت، 1/83، 117-130.
قطب­الدین شیرازی، محمدبن مسعود، (1360)، شرح حکمه الاشراق، قم: انتشارات بیدار.
کامیار، مریم و دیگران، (1387)، الگوی هندسی در فرش صفوی، فصلنامه علمی پژوهشی گلجام، شماره11.
کربن، هانری، (1371)، تاریخ فلسفه اسلامی، اسدالله مبشری، چاپ چهارم، تهران: انتشارات امیرکبیر، ج1.
کربن، هانری، (1384)، روابط حکمت اشراق و فلسفه ایران باستان، ترجمه احمد فردید، تهران: اساطیر.
گویری، سوزان؛(1375)، آناهیتا در اساطیر ایرانی، تهران: جمال­الحق.
لاجوردی، فاطمه، (1383)، مطالعه تطبیقی مراتب وجود در حکمت ایران باستان و فلسفه اشراقی شخ شهاب­الدین سهروردی، دانشگاه علوم تحقیقات.
لاهیجی، بهایی، (1372)، رساله نوریه در عالم مثال، تصحیح جلال­الدین آشتیانی، چاپ دوم، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.  
مزاوی، میشل م، (1368)، پیدایش دولت صفوی در ایران، ترجمه یعقوب آژند، چاپ دوم، تهران: نشر گسترده.
معین، محمد، (1367)، مجموعه مقالات، ج2، تهران: معین.
مقدم، محمد؛ (1385)، جستار درباره مهر و ناهید، چاپ دوم، تهران: هیرمند
ملول، غلامعلی، (1384)، بهارستان دریچه­ای به قالی ایران، تهران: زرین و سیمین.
نامور مطلق، بهمن و کنگرانی، منیژه؛ (1394)، فرهنگ مصور نمادهای ایرانی، تهران: شهر
نوروزی طلب، علیرضا،(1375)، هنر تجلی حقیقت زیبایی، ماهنامه ادبیات داستانی، شماره 39.
هیلن­براند، رابرت(1368)، هنر و معماری اسلامی، ترجمه اردشیر اشراقی، تهران: فرهنگستان هنر.