بازشناسی تطبیقی پردازش اشاری تفاسیر عارفان در تفسیر روح المعانی

نویسندگان

1 استادیار گروه الهیات (علوم قرآن و حدیث) دانشگاه گنبد کاووس،ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه کوثر بجنورد،بجنورد. ایران

3 استادیار گروه الهیات دانشگاه گنبد کاووس، ایران

چکیده

دریافت لطایف معنایی قرآن کریم در تمام عرصه­های هدایتی کلام وحی با گستره­ی اعتقادات، احکام، اخلاق و مسائل فردی و اجتماعی کوششی فراگیر از سوی دانشمندان مسلمان است. تلاش­هایی که گاه به صورت مستقل و در عنوان تفسیر انجام گشته و گاه در خلال آثار اخلاقی و عرفانی متبلور شده است. تفسیر روح المعانی به عنوان یکی از تفاسیر ارزشمند سده­های متأخر اسلام با رویکرد جامع و جلوه­های اشاری قابل توجّه است. نسبت صوفیانه به آلوسی، تأثیر باورهای صوفیانه او در تفسیر روح المعانی، جایگاه تفسیر او در میان تفاسیر قرآن، تأثیری که تفاسیر پس از او از روح المعانی پذیرفته‌اند و کاربرد رویکرد صوفیانه در تفسیر او، مطالعه روی این تفسیر با نگاه تأثیرپذیری از رویکرد صوفیانه را ضروری می‌کند. بررسی‌هایی که بر تفاسیر انجام می‌شود در دو قالبِ بررسی پیشاتفسیری و از نوع روش تفسیری، منبع و مبانی در تفسیر و مسائلی از این دست است. گونه دیگر بررسی محتواهای تفسیری است. نوشتار پیش رو که موضوع بازشناسی پردازش اشاری تفاسیر عارفان در تفسیر روح المعانی را دنبال کرده از جنس مطالعه نوع دوم است و قصد دارد تا چگونگی بازتاب و تبیین تفاسیر عارفانه توسط آلوسی را بررسی کند. در راستای این هدف با رویکردی توصیفی تحلیلی ابتدا شیوه‌های بیان اقوال عرفانی در تفسیر روح المعانی را استخراج می‌کنیم. پس از آن مفاهیم و اصطلاحات مهم نزد صوفیه را استخراج و بررسی می‌کنیم که کدام یک در تفسیر آلوسی به کار رفته و در آخر نیز خوانش آلوسی از این گزاره‌ها را بیان خواهیم کرد.  در راستای رسیدن به این هدف گزاره‌هایی را توصیف و بخشی را تحلیل می‌کنیم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative recognition of indicative processing of the interpretations of mystics in the interpretation of "Ruh Al-Ma'ani"

نویسندگان [English]

  • Sayedmahdi Rahmati 1
  • Fateme Hajiakbari 2
  • Fardin Jamshidimehr 3
1 Assistant Professor of Theology Department (Quran and Hadith Sciences) of Gonbad Kavous University
2 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Kosar University, of Bojnord, Bojnord,Iran
3 Assistant Professor of Theology Department (Philosophy) of University Gonbad Kavous
چکیده [English]

Understanding the nuances of the meaning of the Holy Quran in all areas of the guidance of the Word of Revelation with the scope of beliefs, rulings, morals and personal and social issues is a comprehensive effort by Muslim scholars. The efforts that are sometimes done independently and under the title of "commentary" and sometimes crystallized in moral and mystical works. The current library research, which is organized in a descriptive-analytical way, by examining the interpretation of "Ruh al-Ma'ani" as one of the valuable interpretations of the later centuries of Islam with a comprehensive approach and significant indicative effects, the subject of how to reflect and explain the interpretations. Arifane is followed by Alousi.The findings of the research indicate that the allusive processing of the interpretation of the mystics in the interpretation of this exegete related to Naqshbandiyya has been done in both explicit and implicit ways. The first form is the report and analysis of the sayings of the elders of Sufism and Islamic mysticism with the focus on "Mohiyeddin Ibn Arabi, Sahl Testari and Abu Bakr al-Shabli" and the use of the key words of mystics such as "love, dignity, inspiration, discovery" and its expression during the interpretation of related verses.The implicit manifestation of processing the spirit of meaning is also devoted to the interpretation of Quranic vocabulary in a signification way, relying on the meanings of "alliance, seat, soul, lordship" and explaining some verses of the Holy Quran with a signification approach.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ashari Tafsir
  • Irfan
  • Alosi
  • Ruh al-Manani
  • mystical Tafsir
قرآن کریم
آتش، سلیمان.(1381ش). «مکتب تفسیر اشاری»، ترجمه توفیق هـ سبحانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
آلوسی، محمود بن عبد الله. (1415ق). «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، ‏بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابوزهره، محمد .(1384ش). «تاریخ مذاهب اسلامی»، ترجمه علیرضا ایمانی، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان.
ابوغزالة، حازم نایف .(1412ق). «أسئلة و أجوبة عن التصوف»، عمّان ـ اردن: دار الامام النووی.
اسعدی، محمد. (1390ش). »آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
اشعری قمی، سعد بن عبدالله. (1360ش). «المقالات و الفرق»، تهران: انتشارات علمی فرهنگی‏.
بابایی، علی اکبر. (1386ش). «مکاتب تفسیری»، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سازمان سمت.
بخاری، عبد الله بن بوشعیب.(1420ق).«جهود ابی الثناء الآلوسی فی الرد علی الرافضة»، القاهرة: دار ابن عفان.
البیطار، عبد الرزاق. (1413ق). «حلیة البشر فی تاریخ القرن الثالث عشر»، بیروت: دار صادر‏.
پورت، جان دیون .(1382ش). «عذر تقصیر به پیشگاه محمّد و قرآن»، ترجمه سیّد غلامرضا سعیدی، تهران: اطلاعات.
جرجانی، علی بن محمد. (1283ق). «التعریفات»، مصر: المطبعة الوهبیة.
جنید، عبد الله ربیع .(1432ق). «منهج الشیخ الآلوسی فی تفسیره روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و سبع المثانی»، الجامعة الاسلامیة غزة کلیة اصول الدین قسم التفسیر و علوم القرآن، رسالة الماجستیر.
حاجی اکبری، فاطمه، مهدوی راد، محمد علی، ستار، حسین.(1397ش). «بررسی اصطلاح تطبیق در تأویلات کاشانی»، مطالعات عرفانی، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان، شماره 27، ص 31ـ54.
حمدان، اکرم علی. (2006). «الجانب الصوفی فی تفسیر روح المعانی»، مجلة الجامعة الإسلامیة (سلسلة الدراسات الإسلامیة)، المجلد الرابع عشر، العدد الثانی، ص 75ـ128.
الخانی، عبد المجید بن محمد. (1997م). «الکواکب الدریه علی حدایق الوردیه»، دمشق: دار البیروتی.
الدروبی، ابراهیم عبدالغنی. (1958). «البغدادیون أخبارهم ومجالسهم»، بغداد: مطبعة الرابطة.
الذهبی، محمد حسین. (1396ق). «التفسیر و المفسرون»، بیروت: دار المعرفة.
رادفر، ابوالقاسم. (1382ش). «آن نایب مریم صفیه، آن مقبول رجال، رابعه عدویه»، فصلنامه فرهنگ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره 48، ص 3ـ20.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). «مفردات الفاظ القرآن»، بیروت: دار الشامیة.
رحمتی، سید مهدی، جمشیدی مهر و محبتی. (1402ش). «تحلیل عبارات متضمّن تحقیر در آیات قرآن با تأکید بر آراء ادبی ـ تفسیری آلوسی»، دو فصلنامه مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، سال هفتم شماره اول، پیاپی دوازدهم.
الزرقانی، محمد عبد العظیم.(1372ق).«مناهل العرفان فی علوم القرآن»‏، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
الزرکلی، خیر الدین. (2002). «الأعلام»، بیروت: دار العلم للملایین.
زهد، عصام و جمال الهوبی .(1419ق). «التفسیر و مناهج المفسیرین»، غزه: مطبعة المقداد.
سفارینی، محمد بن احمد .(1402ق). «لوامع الأنوار البهیة و سواطع الأسرار الأثریة لشرح الدرة المضیة فی عقد الفرقة المرضیة:»، دمشق: مؤسسة الخافقین و مکتبتها.
سندوز، کریستین. (1397ش). «تفاسیر صوفیانه قرآن؛ از سده چهارم تا نهم»، ترجمه زهرا پوستین‌دوز، تهران: حکمت.
شیخو، الاب رزق الله. (1991). «تاریخ الآداب العربیة فی القرن التاسع عشر والربع الأول من القرن العشرین»، بیروت: دار المشرق.
صفدی، صلاح الدین .(1420ق). «الوافی بالوفیات»، بیروت: دار إحیاء التراث.
عبدالقادر، عیسی. (1413ق). «‌حقائق عن التصوف»، بغداد: مطبعة النواعیر.
عطار نیشابوری، محمد بن ابراهیم. (1386ش).«تذکرة الاولیاء»، تهران: زوار.
غزالی، ابوحامد محمد .(1346ق). «احیاء علوم الدین»، بیروت: دارالمعرفة.
الفاروقی التهانوی، محمد بن علی.(1996م).«کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم»، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
محسن عبد الحمید.(1992). «الإمام أبو الثناء الآلوسی»، بغداد: دار الشؤون الثقافیة.
معرفت، محمد هادی. (1379ش). «تفسیر و مفسران»، قم: مؤسسه فرهنگی التمهید‏.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371ش). «تفسیر نمونه»، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
نویا، پل.(1373ش).«تفسیر قرآنی و زبان عرفانی»، ترجمه اسماعیل سعادت، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.