بررسی تأثیر ادیان و مذاهب و فرق پیش از مانی بر مانویت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مدرس دانشگاه فرهنگیان خرم آباد ، ایران

چکیده

مانی پیامبری باستانی در سرزمین بابل بود که در قلمرو دولت‌های ایرانیِ اشکانی و ساسانی می زیست و از جانب مادر نسب از پادشاهان اشکانی داشت وی در اواخر سلطنت اشکانیان متولد شده و دوره کودکی تا مرگ در عصر ساسانیان را در این گیتی تجربه نمود. مانی در مکانی به دنیا آمد که برای آوردن یک دین جامع و جهان شمول شرایط و زمینه های مناسبی داشت و بعد از مطالعات و سفرهایی که به سرزمین ها و مناطق مختلف داشت مدعی شد که به وی الهام شده و چنین وانمود کرد که به عنوان پیامبر آخر الزمان برگزیده شده است. مانی به عنوان یک پیامبر ایرانی دینی آورد که برگرفته از ادیان و مذاهب و فرق قبل از وی مانند زروان، مهر، زرتشت، مسیح، بودا، صابئی و چند نمونه دیگر بود و با بررسی آیین‌ها، ادیان، مذاهب و فرق ذکر شده این حقیقت بر ما آشکار می شود که دین مانی یک دین اتقاطی و تلفیقی است که مؤسس آن در هر دینی که به منطقه پیروان آن مانند هندوستان، آسیای صغیر و سایر نقاط سفر می کرد و یا هواداران و مبلغان او به قلمرو آن قدم می گذاشتند و قصد داشتند تا پیروان آن را به آیین خود جذب کند، اصول یا فروعی را بر می گرفت. تحقیق مورد نظر نیز با تکیه بر شواهد و شباهت های موجود مانویت با آیین ها، مذاهب و فرق توحیدی و غیر توحیدی قبل از خود صورت گرفته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating the influence of pre-Manic religions on Manism

نویسنده [English]

  • Esmaeil Sepahvand
Lecturer at Farhangian University
چکیده [English]

Mani was an ancient prophet in the land of Babylon who lived in the territory of the Parthian and Sassanid Iranian states and was descended from the Parthian kings on his mother's side. He was born at the end of the Parthian dynasty and experienced his childhood until his death in the Sassanid era in this city. Mani was born in a place that had the right conditions and contexts to bring a comprehensive and universal religion, and after his studies and travels to different lands and regions, he claimed that he was inspired and pretended that he was a prophet. The end of time has been chosen. Mani brought a religion that was derived from the religions and sects before him such as Zarvan, Mehr, Zoroastrian, Christ, Buddha, Sabai and some other examples and by examining these religions, this truth is revealed to us that Mani's religion is a religious religion and It is a compilation that the founder of any religion that traveled to the region of its followers such as India, Asia Minor and other places, or his supporters and missionaries stepped into its territory and intended to attract its followers to their religion, the principles or included a subsidiary. The intended research is also based on the existing evidences and similarities of Manoism with religions, religions and monotheistic and non-monotheistic differences before it.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mani
  • Manism
  • Iran
  • religion
ابن­ندیم، محمد.( 1346). الفهرست، ترجمه م.رضا تجدد، تهران، بانک بازرگانی ایران، چاپ دوم
اسدی، وحید ، روزبه زرین­کوب ، میرزامحمد حسنی.(بهار و تابستان1399).«زروان­باوری در کیش مانوی»، پژوهش­های ادیانی، سال 8، شماره 15، ص ص 210-185.
اشپولر، برتولد.( 1354). جهان اسلام، ترجمه قمر آریان، تهران، امیرکبیر
افشار­­شیرازی، احمد( 1335). مانی و دین او، تهران، مجلس
الحسینی­العلوی، ابوالمعانی.( بی تا ). بیان­الادیان، تصحیح عباس اقبال­آشتیانی، تهران، ابن­سینا، بی‌تا.
الفاخوری، حنا و خلیل­الجر.( 1358). تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران، با همکاری سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ دوم
انصاف­پور، غلامرضا.(  1359). روند نهضت­های ملی و اسلامی در ایران، تهران، آموزش انقلاب اسلامی
اکبری، امیر.(1386).«مانی و سیر گسترش مانویت»، تاریخ محلات، سال2، شماره 5، ص ص 21-5.
 الهامی، داود.( 1379). تحقیقی درباره صابئیان، قم، مکتب اسلام
 احمدی، داریوش.( 1385). قوم آریا، قم، ادیان
الیاده، میرچا.( 1373). آیین گنوسی و مانوی، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل­پور، تهران، فکر­­روز
 امام، سیدمحمدکاظم.( بی تا). تصوف، تهران، بی­نا
 بدوی، عبدالرحمان.( 1375).تاریخ تصوف اسلامی، ترجمه محمود افتخارزاده، قم، نشر معارف اسلامی
بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر.( 1358). الفَرق بین­الفِرق، به­اهتمام محمدجواد مشکور، تهران، اشراقی،  بهار، مهرداد.( 1384 ). ادیان آسیایی، تهران، چشمه، چاپ پنجم
بیانی، شیرین.(1379). دین و دولت در عهد ساسانی و چند مقاله دیگر، تهران، جامی
بیات، عزیزالله.(  1355). کلیات تاریخ و تمدن ایران؛ پیش از اسلام، بی­جا، دانشگاه ملی ایران
تدین، علی(1393زمستان ).«جستاری انتقادی در سرچشمه دین مانی»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال 6، شماره 22، ص ص 20-1.
تفضلی، احمد.( 1376).تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به­کوشش ژاله آموزگار تهران، سخن
تقی­زاده، حسن.( 1379). مانی و دین او، به­کوشش عزیزالله علی­زاده، تهران، فردوس،
جعفریان، رسول( 1377). مقالات تاریخی، قم، الهادی
جکسون، آبراهام ویلیامز.(1383).«یادکردهای دین زرتشت در متون مانوی»، ترجمه داریوش احمدی، هفت آسمان، شماره 24، ص ص 188-183.
چاید، گوردن.( 1358 ). سیر تاریخ، ترجمه احمد بهمنش، تهران، دانشگاه تهران
حائری، محمدحسن.( 1379). راه گنج، تهران، مدینه
حقیقت، عبدالرفیع.( 1383). مکتب­های عرفانی در دوران اسلامی، تهران، کومس
حکمت، علی­اصغر.(  1371). تاریخ ادیان، به­کوشش پروین و پریچهر حکمت، بی­جا، بی­نا
خدادادیان، اردشیر.(1383). تاریخ ایران باستان، جلد دوم، تهران، سخن
دریایی، تورج.(  1383). شاهنشاهی ساسانی، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران، ققنوس
دیاکونوف، م.م .( 1380).  تاریخ ایران باستان، ترجمه روحی­­ارباب، تهران، علمی و فرهنگی
 راستگو، محمد.( 1383). عرفان در غزل فارسی، تهران، علمی و فرهنگی
رضایی، عبدالعظیم.( 1372). اصل و نسب دین­های ایرانیان باستان، تهران، موج
رضایی، عبدالعظیم .( 1380). تاریخ ادیان جهان، جلد یکم، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ دوم
رضوانیان، قدسیه.( 1389). ساختار داستانی حکایت­های عرفانی، تهران، سخن
زرینکوب، عبدالحسین.( 1344). ارزش میراث صوفیه، تهران، آریا
 زرینکوب، عبدالحسین.(1388). جستجو در تصوف ایران، تهران، امیرکبیر، چاپ نهم
زرینکوب، عبدالحسین.(فروردین1357).«تصوف و ایران باستانی»، فرهنگ­و­هنر، هنر­­و­­مردم»، ش186، ص ص31-16.
زرینکوب، عبدالحسین.( 1376). روزگاران ایران، تهران، سخن، 1376.
شاکد، شائول.(1381). از ایران زردشتی تا اسلام، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران، ققنوس
شاله، فلیسین.( 1355). تاریخ مختصر ادیان بزرگ، ترجمه منوچهر خدایار محبی، تهران، طهوری، چاپ دوم
شایگان، داریوش.( بهار و تابستان 1356). ادیان و مکتب­های فلسفی هند، جلد یکم، تهران، امیرکبیر، چاپ دوم.
شکری فومشی، محمد.( 1382).«مبانی عقاید گنوسی در مانویت»، نامه ایران باستان، سال 3، شماره 1، ص ص 66-35.
شووان، فریتیوف.(1381). گوهر و صدف عرفان اسلامی، ترجمه مینو حجت، تهران، سهروردی،
شاه­حسینی، ناصرالدین.( 1354 ). تمدن­و­فرهنگ ایران از آغاز تا دوره پهلوی، تهران، دانشگاه سپاهیان انقلاب ایران
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم.( 1365).الملل و النحل، تحقیق سیدمحمد گیلانی، جلد اول، بیروت، دار صعب
فتح­الهی، علی و  مسعود سپهوند.(1384). سر نهان؛ در مبانی تصوف و عرفان، خرم­آباد، نویسنده
فرای، ریچارد ن.( 1386). میراث باستانی ایران، ترجمه مسعود رجب­نیا، تهران، علمی فرهنگی، چاپ سوم.
فولتس، ریچارد سی.(1390). گذار معنویت از ایران زمین، اسلام، ترجمه علی شهبازی، قم، ادیان
قربانی، زین­العابدین.( 1370). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوم
قشیری، ابوالقاسم.( 1374).ترجمه رساله قشیریه، تصحیح بدیع­الزمان فروزان­فر، تهران، علمی و فرهنگی
کالج، مالکوم.( 1380). اشکانیان (پارتیان)، ترجمه مسعود رجب­نیا، تهران، هیرمند
کریستن­سن، آرتور.( 1345).ایران در زمان ساسانیان، ترجمه غلامحسین رشید­یاسمی، تهران، گلشن، چاپ سوم.
گیب، همیلتون.( 1380). اسلام؛ بررسی تاریخی، ترجمه منوچهر امیری، تهران، علمی فرهنگی
گیرشمن، رومن.( 1379). تاریخ ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمود بهفروزی، تهران، جامی
لوکاس، هنری.( 1372). تاریخ تمدن، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، تهران، کیهان.
لوکونین، ولادیمیر گریگورویچ.(1372).تمدن ایران ساسانی، ترجمه عنایت رضا، تهران، علمی فرهنگی
مادلونگ، ویلفرد.( 1377). فرقه­های اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، اساطیر
مبلغی­آبادانی، عبدالله.( 1376). تاریخ صوفی و صوفی­گری، تهران، حر
مدرسی، محمدتقی.(1396). مبانی عرفان اسلامی، ترجمه محمدجعفر صدیقی، تهران، اندیشه­های اسلامی.
مشکور، محمدجواد.( 1343).  ایران در عهد باستان، جلد اول، تهران، تربیت معلم و تحقیقات تربیتی
معروف­الحسنی، هاشم.( 1369 ).  بین­التصوّف و التشیّع، ترجمه سیدمحمدصادق عارف، مشهد، آستان قدس رضوی
منتظری، سید­سعید­رضا.( 1389). زندیق و زنادیق، تهران، دانشگاه ادیان و مذاهب.
میرزایی، صدرالدین.( 1347). زندگی و تمدن در قرون وسطی، تهران، اقبال
نفیسی، سعید.( 1346).  سرچشمه تصوف در ایران، تهران، چاپخانه مروی،
نیکلسون، رینولد.ا.( 1388). تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.
ولسکی، یوزف.( 1383 ). شاهنشاهی اشکانی، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران، ققنوس
ویدن گرن، گئو، مانی، ترجمه فیروز فیروزنیا، بی­جا، دانشگاه آزاد ایران، بی­تا.
 ویسهوفر، یوزف.( 1377). ایران باستان، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران، ققنوس
هجویری غزنوی، علی بن عثمان(1358).کشف­المحجوب، تصحیح و. ژوکوفسکی، تهران، طهوری  هالم، هاینس.( 1389). تشیع، ترجمه محمدتقی اکبری، قم، ادیان، چاپ دوم،
هجویری، ابوالحسن.( 1390). کشف­المحجوب، تصحیح و تعلیقات محمد عابدی، تهران، سروش،
هلینز، جان.(1379).شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران، آویشن/چشمه، چاپ ششم،.  
یثربی، سیدیحیی(1368). سیر تکاملی و اصول مسائل عرفان و تصوف، تبریز، دانشگاه تبریز
عقوبی، احمد(1387). تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی