دیومردُمان* واکاوی کیش دیویسنا در ایران باستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ادیان ایران باستان، دانشگاه ادیان و مذاهب قم ،قم ایران

2 دانشیار، گروه ادیان و عرفان، پردیس فارابی، دانشگاه تهران،تهران، ایران.

چکیده

کیش دیویسنا که غالبا در تقابل با مزدیسنا مورد اشاره قرار می‌گیرد، از جمله کیش‌های رایج در ایرانِ باستان است که ردّپای آن تا روزگارانِ کهن‌تر قابل پیگیری و شناسایی است. هدف از نگارش این مقاله  پژوهشی، تاریخی و دینی دربارۀ این کیش است که با روشِ کتابخانه‌ای و استناددهیِ متنی صورت گرفته است. با بررسی متونِ اوستایی و پهلوی و بازخوانیِ برخی از کتیبه‌های باستان، چشم‌اندازی از اعتقادات دیویسنان و چگونگی برگزاری آیین‌ها و مناسک ایشان به دست می‌آید. در عین حال، مردمانِ دیویسنان به لحاظ باورها و آیین‌های خود، شباهت‌هایی با برخی گروه‌های دینی و قومی و یا برخی طبقات اجتماعیِ عصر خود دارند که شناخت آنها را دشوار ساخته و ترسیم روشنِ خطوطِ شکل‌گیری، زیست و موقعیتِ آنها در میان مزدیسنان را دشوار می‌سازد. با این همه، دیویسنان به لحاظ سیاسی، دینی و اجتماعی از چنان تأثیری برخوردار بودند که به یکی از دغدغه‌های شاهان هخامنشی تبدیل شدند و در اوستای کهن و متأخر، یک کتیبۀ هخامنشی و نیز متونِ دست اولِ پهلوی مورد طعن و لعن قرار گرفتند. توجه به تحولات زبانیِ اقوامِ هندواروپایی و سپس هندوایرانی، دقت در دگردیسی‌های معنایی و مصداقیِ برخی واژگان کلیدی همچون دَئِوَه، شناخت و بررسیِ خط تمایز بین کاست‌های مختلف اقوام ایرانی همچون مادی‌ها و پارسی‌ها، کوشش در فهم درستِ بنیادهای الهیات مزدیسنایی همچون ثنویت و ریشه‌یابیِ علتِ رواج یا ممنوعیت برخی آیین‌ها همانند رسم قربانی خونین، به فهمِ بهترِ کیشِ دیویسنا کمک می‌کند. آنچه که در پایان به عنوان نتیجه پیش رویِ پژوهشگر قرار می‌گیرد، وجود مفهومی و مصداقی سه دسته دیو و به تَبَعِ آن، سه گروه دیویسنان در متون اوستایی و پهلوی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Inspetion of Divyasna Cult in Ancient Iran

نویسندگان [English]

  • Marzieh Soleimani 1
  • Seyyed Saeed Reza montazery 2
1 PhD student in Ancient Iranian Religions, Department of Eastern Religions, Qom University of Religions and Denominations, Iran
2 Associate Professor, Department of Religions and Mysticism, Farabi campus, University of Tehran, Qom, Iran
چکیده [English]

Divyasna cult, which is often mentioned in opposition to Mazdayasna, is one of the common cults in ancient Iran, whose traces can be discovered back to the ancient times. Examining Avesta and Pahlavi texts and re-reading some ancient inscriptions assist us to approach their beliefs, rituals and ceremonies. Be that as it may, in terms of their beliefs and rites, believers of Divyasna have resemblance with some religious and ethnic groups or some social classes of their point in history, which makes it difficult to acknowledge them and to clearly outline the edges of their genesis, life and stance among the Mazdaysnans. Notwithstanding this, Divyasnans had such gigantic political, religious and social impact that they became one of the agitations of the Achaemenid kings, and they came to be the subject of repetitive objurgation in the ancient and later Avesta, an Achaemenid inscription, as well as the first-hand Pahlavi texts. Taking notice of the linguistic developments of the Indo-European and then Indo-Iranian people, punctuality in the metamorphoses of the meaning and examples of some key words such as Daeva (=demon), acknowledgement and inspecting the line of distinction between different castes of Iranian people such as Medians and Persians, endeavor to precisely apprehend the substructure of Mazdaysnan’s theology, for instance dualism And unearthing the underlying cause of the prevalence or prohibition of certain rituals, such as blood sacrifice, helps to be cognizant of the cult of Divyasna more meticulously.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Divyasnan
  • Magi
  • Kavi & Karpan
  • Sacrifice
  • Fairy
آموزگار، ژاله(متن پهلوی، حرف‌نویسی، ترجمۀ متن پهلوی، واژه‌نامه)(1400)، ارداویراف‌نامه، تهران: معین و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران.
آموزگار، ژاله و احمد تفضلی (آوانویسی، ترجمه، تعلیقات، واژه‌نامه، متن پهلوی)، (1386)، کتاب پنجم دینکرد، تهران: معین.
ابراهیمی، معصومه (1397)، دیوشناسی ایرانی، تهران: فرهامه.
اذکائی، پرویز (1397)، ماتیکان فرهنگی: سی گفتار در فرهنگ و ادب، تهران: سخن.
اوشیدری، جهانگیر (1371)، دانشنامۀ مزدیسنا: واژه‌نامۀ توصیفی آیین زرتشت، تهران: مرکز.
براتی، پرویز (1403)، دیونامه، تهران: چشمه.
بنونیست، امیل (1377)، دین ایرانی بر پایۀ متن‌های معتبر یونانی، ترجمۀ بهمن سرکاراتی، تهران: قطره.
بویس، مری (1377)، چکیدۀ تاریخ کیش زردتشت، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران: صفی علیشاه.
بویس، مری (1393)، زردشتیان، باورها و آداب دینی آنها، ترجمۀ عسکر بهرامی، تهران: ققنوس.
بهار، مهرداد (گزارنده)، (1390)، بندهش، گردآورنده: فرنبغ دادگی، تهران: توس.
بهار، مهرداد (گزارنده)، (1362)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: توس.
پاکتچی، احمد (1389)، مایه‌های فلسفی در میراث ایران باستان، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
پورداوود، ابراهیم و جیمز دارمستتر (1394)، اوستا، ویراست نو: فرید مرادی، تهران: نگاه.
پورشریعتی، پروانه (1399)، افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی: اتحادیۀ ساسانی-پارتی و فتح ایران به دست عرب‌ها، ترجمۀ آوا واحدی نوایی، تهران: نی.
حسنی، شیرزاد (1393)، دیو در ایران باستان: گزارش‌های نمایشی دیو در اوستا، تهران: کدیور.
دارمستتر، جیمس (1384)، مجموعه قوانین زردشت یا وندیداد اوستا، ترجمۀ موسی جوان، تهران: دنیای کتاب.
دریایی، تورج (1377)،«اهریمن و دیوان در متون پهلوی»، در: ایران‌شناسی، سال 10، شمارۀ 1.
دوشن‌گیمن، ژاک (1393)، دینِ هخامنشیان، ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران: شورآفرین.
دویونگ، آلبرت (1400)،«فرجام دیوها در دین زردشتیِ اواخر دورۀ ساسانی و اوایل دورۀ اسلامی»، ترجمۀ لیلا نوری کشتکار، در: زردشت و جهان زردشتی (جلد 2)، سیدسعیدرضا منتظری و مجید طامه، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
راشدمحصل، محمدتقی (تصحیح متن، آوانویسی، نگارش فارسی، واژه‌نامه و یادداشت‌ها)، (1389)، دینکرد هفتم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رستگار فسایی، منصور (1387)، «تحلیل هرمنوتیک داستان‌های دیوان در اساطیر و متون حماسی ایرانی»، در: آفتابی در میان سایه‌ای؛ جشن‌نامه بهمن سرکاراتی، تهران: قطره، صص 218-237.
زنر، آر. سی (1389)، طلوع و غروب زردشتی‌گری، ترجمۀ تیمور قادری، تهران: امیرکبیر.
سرکاراتی، بهمن (1350)، «پری: تحقیقی در حاشیه اسطوره‌شناسی تطبیقی»، در: نشریۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ش 97-100، ص ص 1-32.
شاکد، شائول (1386)، تحول ثنویت: تنوع آرای دینی در عصر ساسانی، ترجمۀ سیداحمدرضا قائم مقامی، تهران: ماهی.
شروُو، پرادز اُکتُر (1398)،گوهرۀ آیین زردشت، ترجمۀ خشایار بهاری، تهران: فرزان روز.
شریفی، محمد (1387)، فرهنگ ادبیات فارسی، تهران: نشرنو.
طبری، احسان (1348)، بررسی‌هایی دربارۀ برخی از جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران، برلین: حزب تودۀ ایران.
فکری‌پور، کتابون (1388)، وظایف دین‌مردان در ایران باستان، در: پژوهش‌های تاریخی، شمارۀ 1، ص ص 101-112.
قلعه‌خانی، گلناز و لیلا فاطمی بوشهری (1401)، «بررسی آیین‌های قربانی منسوب به اهریمن و دیوان در متن‌های دینی ایرانی (اوستا و متون پهلوی»، در: پژوهش‌نامۀ فرهنگ و زبان‌های باستانی، ش 1، ص ص29-53.
_کرتیس، جان و سنت جان سیمپسون (1399)، جهان هخامنشیان، ترجمۀ خشایار بهاری، تهران: فرزان روز.
کریستنسن، آرتور (2535)، آفرینش زیانکار در روایات ایرانی، ترجمۀ احمد طباطبایی، تبریز: دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
کلنز، ژان (1394)، مقالاتی دربارۀ زردشت و دین زردشتی، ترجمه از انگلیسی: احمدرضا قائم مقامی، تهران: فرزان روز.
کنت، رولاند، گ (1384)، فارسی باستان: دستورزبان، متون و واژه‌نامه، ترجمۀ سعید عریان، تهران: پژوهشکدۀ زبان و گویش.
کورت، املی و سوزان شروین‌وایت (1388)، «تخریب بتخانه‌های بابل به دست خشایارشا»، در: تاریخ هخامنشیان؛ جلد اول، ویراستاران هلن سانسیسی وردنبورخ و املی کورت، ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران: توس.
گرشویچ، ایلیا (1396)، آموزه و آیین زردشت، ترجمۀ منیژه اذکایی و جواد دانش آراء، تهران: ثالث.
لوکوک، پی‌یر(1400)، کتیبه‌های هخامنشی، ترجمۀ نازیلا خلخالی، تهران: فرزان روز.
ماسه، هانری (1391)، معتقدات و آداب ایرانی: از عصر صفویه تا دوران پهلوی، تهران: شفیعی.
مجتبایی، فتح‌الله (1402)، شهر زیبای افلاطون و شهریاری آرمانی در ایران باستان، تهران: هرمس.
محمدی، مهدی، عادل مقدادیان و ابوالفضل تاجیک (1399)، «بررسی مقایسه‌ای گناه دیو و تحول آن در اسطوره‌های ایران باستان و تعزیه‌های شست‌بستنِ دیو» در: مطالعات ایرانی، سال 19، ش 38، ص ص 237-267.
مزداپور، کتایون (1369)، شایست ناشایست: متنی به زبان پارسی میانه، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مزداپور، کتایون (1365)،«خواستوانیفت» در: چیستا، شمارۀ 27، ص ص 504-513.
معیّری، هایده (1381)، مغان در تاریخ باستان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مکنزی، دیوید نیل (1390)، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مندوزا، سانتام فارست (1400)، جادوگران، بدکاره‌گان و ساحران: انگارۀ دیو در ایران باستان، ترجمۀ انیس صائب، تهران: فرهانه.
مولایی، چنگیز (1396)،«زرتشت و دین او» در: تاریخ جامع ایران، جلد چهارم، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکزدایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
نورمن‌شارپ، رالف (1380)،فرمانهای شاهنشاهان هخامنشی که به زبان آریایی (پارسی باستان) نوشته شده است، تهران: به‌دید.
نیولی، جراردو (1385)، «شر در ادیان ایران باستان»، ترجمۀ سید سعیدرضا منتظری و بابک رجبی، در: هفت آسمان، ش30، ص ص121-132.
واشقانی فراهانی، ابراهیم (1388)، «دیو در اساطیر ایران باستان» در: مطالعات ایرانی، سال8، ش 15، ص ص 259-274.
ویدنگرن، گئو (1377)، دین‌های ایران، ترجمۀ منوچهر فرهنگ، تهران: آگاهان ایده.
یارشاطر، احسان (1389)، «باورهای عامیانه و جهان‌نگری ایرانیان»، در: تاریخ ایران کیمبریج: از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، جلد3، بخش اول، ویراستۀ احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.