کارکرد دین از دیدگاه اقبال لاهوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی ، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

2 دانش آموحته کارشناسی ارشد ، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

چکیده

رابطه دین و دنیا و حدود گستره دین در زندگی انسان از دغدغه های دیرینه بشر بوده است، از این رو یکی از مسائل مورد توجه دین پژوهان به ویژه پژوهشگران فلسفه دین و کلام جدید کارکرد دین در زندگی انسان است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی در صدد بررسی دیدگاه اقبال لاهوری در مساله فوق است. اقبال متفکری نواندیش است که دغدغه اصلی او باز سازی اندیشه دینی با رویکرد علمی و عقلی است. در نگاه او دین مجموعه‌ای از آموزه ها و دستورالعمل‌هایی است که خداوند در قالب وحی به وسیله پیامبران برای هدایت انسان فرستاده است. از کلام وی برمی آید که نقش دین در زندگی انسان بی بدیل و دارای کارکردهای فردی و اجتماعی همچون: اخلاقی، معرفتی، رشد عقلانی، معنابخشی به زندگی، حل مسئله جاودانگی، عدالت، وحدت و انسجام اجتماعی و سیاسی می باشد. او سنّت و تجدد را دوشادوش هم می پذیرد و نفی یا کنار نهادن هریک از آن دو را خسران می داند و توجه ویژه ای به اجتهاد و تجربه دینی دارد. یافته های پژوهش بیانگر آن است که از نگاه وی دین امری فطری بوده و در ابعاد گوناگون اخلاقی، فرهنگی، فردی و اجتماعی احیاگر فرد و جامعه است، و شرط کارآمدی آن هماهنگی با پیشرفت های علمی و توجه به نیازهای روز انسان است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Function of Religion in Human Life: A Philosophical Analysis of Iqbal’s Perspective

نویسندگان [English]

  • Ebrahim Noori 1
  • Naimeh Jamshidi 2
1 Corresponding Author, Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Teaching, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 Master's degree graduate, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Teaching, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده [English]

Abstract
The question of how religion relates to the secular domain and the extent to which it shapes human life has long been a central concern in philosophical and theological inquiry. Within this context, the functional role of religion has become a key focus for scholars of the philosophy of religion and modern theology. Employing a descriptive–analytical methodology, this study examines Muhammad Iqbal’s account of the functions of religion and their relevance to contemporary human life. As a modernist thinker committed to the reconstruction of religious thought, Iqbal advocates an approach grounded in rationality and scientific understanding. He conceives religion as a divinely revealed system of guidance aimed at directing human development. Iqbal’s writings suggest that religion fulfills indispensable individual and social functions, including moral formation, epistemic orientation, rational and spiritual growth, the provision of existential meaning, the resolution of the problem of immortality, and the promotion of justice, solidarity, and socio‑political cohesion. He regards tradition and modernity not as opposing forces but as mutually reinforcing, warning against the loss incurred by neglecting either. Central to his framework are the concepts of *ijtihad* and religious experience, which he views as essential for the dynamic vitality of religious life. The findings indicate that Iqbal understands religion as an innate human disposition that possesses transformative potential across ethical, cultural, personal, and social dimensions. Moreover, he maintains that religion remains effective only when it is capable of engaging with scientific advancements and addressing the evolving needs of modern human beings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Muhammad Iqbal
  • Philosophy of Religion
  • Religious Function
  • Modernity
  • Ijtihad
* قرآن کریم.
احمدنژاد، سیدمحمد(1398)، اندیشه سیاسی اقبال با تاکید بر حکومت موردنظر، پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم سیاسی،دانشکده حقوق و علوم سیاسی
اقبال لاهوری، محمد،(1379)، بازسازی اندیشه­ دینی در اسلام، ترجمه محمد بقایی، تهران، انتشارات فردوس
اقبال لاهوری، محمد(1394)، سخنرانی­ها، مقالات و نامه­های علامه اقبال لاهوری، ترجمه مسعود نوروزی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
اقبال لاهوری، محمد (1361)، اشعار فارسی اقبال لاهوری،مقدمه و حواشی م.درویش، تهران، سازمان  انتشارات جاویدان
اقبال لاهوری، محمد(1390)، تجدید بنای اندیشه دینی در اسلام، ترجمه مسعود نوروزی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
اقبال لاهوری، محمد،(1394)، احیای فکر دینی در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، ناشر شرکت سهامی انتشار
اقبال لاهوری، محمد(1373)، اسرار خودی و بیخودی، با مقدمه حسین مشایخ فریدنی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
اقبال لاهوری، محمد(1387)، انسان دینی و جامعه دینی از منظر اقبال لاهوری، قم، موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
بقایی ماکان، محمد.سونش دینار(1380)، دیدگاه­های علامه اقبال، تهران، انتشارات فردوس.
بقایی ماکان، محمد(1379)،اقبال با چهارده روایت، انتشارات فردوس
پترسون، مایکل و دیگران (1376)، عقل و اعتقادات دینی درآمدی بر فلسفه دین ،ترجمه احمد نراقی و  ابراهیم سلطانی،  ناشر، تهران طرح نو
جمشیدی، طاهره(1391)، احیای تفکر دینی از نظر اقبال لاهوری و مرتضی مطهری، پایان­نامه کارشناسی ارشد رشته الهیات. دانشگاه الزهرا
جوادی آملی، عبدالله، (1381،ش ). دین شناسی،قم، انتشارات اسرا
حسنی ندوی، سید ابوالحسن(1396 ه.ش). افکار شگفت اقبال، تهران  انتشارات کتابخانه قلم.
حسینی، سید فتح الله(1382). بازتاب مسائل دینی- اجتماعی در اشعار فارسی اقبال لاهوری، پایان نامه کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی
دهقان سیمکانی، رحیم،(1390). رویکرد عرفی شده اقبال لاهوری به دین، معرفت ادیان،                  صص5-30.
سبحانی نیا، محمد، (1389). کارکرد دین در زندگی انسان، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
ستوده، غلامرضا(1364).در شناخت اقبال ،مجموعه مقالات کنگره جهانی بزرگداشت علامه اقبال لاهوری
سیدین، غلام(1379). مبانی تربیت فرد و جامعه از دیدگاه اقبال، ترجمه محمدبقایی  ماکان، تهران، انتشارات رامین.
فاضلی، قادر (1380). دین و دنیا از دیدگاه اقبال لاهوری، انتشارات فضیلت علم
 فلسفی، احمد(1399). محمد اقبال لاهوری، تهران، انتشارات فراروان شناسی
قیصر، نذیر(1384). اقبال و شش فیلسوف غربی، ترجمه ماکان، تهران: انتشارات یادآوران)
معالی، مهدی و عبدل آبادی اکبر (1398). نس بت دین با معنای زندگی وآلام جودی از نگاه ویلیام جیمز، دوره 16،شماره،4 صص( 630-613).پژوهشی
معروف، محمد(1386). فلسفه دین از نگاه اقبال، ترجمه محمد بقایی ماکان، تهران، مروارید.
هیوم، رابرت ارنست، (1372). ادیان زنده جهان، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی
هوتی، حمیرا و نوری ابراهیم، (1404). فضیلت اخلاقی از دیدگاه مولوی و اقبال لاهوری، مجله مطالعات شبه قارّه، دوره 17 شماره 49، ص299 – 314